ذات‌گرایی جدید در فلسفۀ علم معاصر (جریانی مهم، اما ناآشنا در ایران معاصر)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه معرفت شناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

چکیده

در عرصه «فلسفۀ علم معاصر» دو جریان قابل تشخیص است: 1. جریان ضد ذات‌گرایی؛ 2. جریان ذات‌گرایی. جریان نخست از زمان بارکلی و هیوم تا پیش از چهل سال اخیر یکه‌تاز میدان بود و در چهل سال اخیر از طریق پوزیتیویست‌ها و فلسفه‌های تحلیلی و زبانی منشأ فراموشی جریان دوم شده است. جریان دوم در چهل سال اخیر به ظهور رسیده و در تقابل با مابعدالطبیعۀ هیومی ‌به‌شدت به گسترش و تقویت مابعدالطبیعۀ ذات‌گرایانه همت گماشته است. متأسفانه ایران معاصر از جریان دوم تا حدود زیادی بی‌اطلاع است. در نوشتار پیش‌رو کوشیده‌ایم نشان دهیم ما و فلسفۀ اسلامی‌ ما که در بنیاد خود، ذات‌گرا و واقع‌گراست، به‌شدت به جریان دوم نیازمندیم و با أخذ و نقادی جریان دوم به‌خوبی می‌توانیم در عرصه‌های گوناگون علم و عمل، در عرصه‌هایی همچون فلسفۀ اسلامی، فلسفۀ علم، علوم انسانی اسلامی، علم دینی، الگوی اسلامی ‌ایرانی پیشرفت، اسناد بالادستی علمی‌ و مدیریتی و در عرصه‌های دیگری، در مسیرهایی واقع‌بینانه قرار گیریم.

کلیدواژه‌ها


  1. ابن‌سینا، حسین بن علی؛ الهیات از کتاب شفا؛ ویرایش و ترجمۀ ابراهیم دادجو؛ چ3، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1395.
  2. ارسطو، متافیزیک؛ ترجمه شرف‌الدین شرف خراسانی؛ چ1،تهران: نشر گفتار، 1366.
  3. استرول، اورام؛ فلسفۀ تحلیلی در قرن بیستم؛ ترجمۀ فریدون فاطمی؛ تهران: نشر مرکز، 1383.
  4. اسکفلر، اسراییل؛ چهار پراگماتیست؛ ترجمۀ محسن حکیمی؛ تهران: نشر مرکز، 1366.
  5. بارکلی، جرج؛ رساله در اصول علم انسانی و...؛ ترجمۀ منوچهر بزرگمهر؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1375.
  6. پوپر، کارل ریموند؛ حدس‌ها و ابطال‌ها: رشد شناخت علمی؛ ترجمۀ احمد آرام؛ چ1، تهران: انتشارات سروش، 1370.
  7. _____؛ منطق اکتشاف علمی؛ ترجمۀ سیدحسین کمالی؛ چ4، انتشارات علمی ‌و فرهنگی، 1388.
  8. دادجو، ابراهیم؛ مابعدالطبیعه از نگاه ارسطو و ابن‌سینا؛ چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،  1390.
  9. _____؛ واقع‌گرایی در علوم‌انسانی ‌اسلامی ‌(واقع مرکزی)؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، [بی‌تا(در دست چاپ)].
  10. _____؛ وجود و موجود از منظر ابن‌سینا و آکوئینی، ایران- تهران؛ چ1، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392.

11. دامت، مایکل؛ خاستگاه‌های فلسفۀ تحلیلی؛ ترجمۀ عبدالله نیک‌سیرت؛ تهران: انتشارات حکمت، 1392.

12. رضایی، رحمت‌الله؛ «استنتاج معطوف به بهترین تبیین و توجیه گزاره‌های مربوط به عالم خارج»؛ فصلنامۀ علمی ‌پژوهشی معرفت فلسفی، ش2، زمستان 1383.

13. رعایت جهرمی، محمد؛ فلسفۀ زبان قاره‌ای و فرهنگی؛چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، 1391.

14. الفارابی، ابونصر؛ فصوص الحکمة؛ تحقیق علی اوجبی؛ تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381.

15. فیاضی، غلامرضا؛ هستی و چیستی در مکتب صدرائی؛ چ1، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387.

16. کاپلستون، فردریک؛ تاریخ فلسفه؛ ج5، چ2، تهران: انتشارات سروش، 1370.

17. کانت، امانوئل؛ سنجش خرد ناب؛ میرشمس‌الدین ادیب سلطانی؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1383.

18. کرومبی، آ. سی؛ از اوگوستن تا گالیله؛ ترجمه احمد آرام؛ چ1، تهران: سمت، 1371.

19. گلشنی، مهدی؛ دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر؛ چ1، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1369.

20. مصباح یزدی، محمدتقی؛ تعلیقه علی نهایۀ الحکمۀ؛ چ1، قم: مؤسسۀ در راه حق، 1405ق.

21. ویتگنشتاین، لودویک؛ پژوهش‌های فلسفی؛ ترجمۀ فریدون فاطمی؛ تهران: نشر مرکز، 1385.

22. _____؛ کتاب‌های آبی و قهوه‌ای؛ ترجمۀ ایرج قانونی؛ تهران: نشر نی، 1385.

23. Aristotle;TheComplete Work of Aristotle; edited by Jonathan Barnes, Two vols, Prinction University Press,1995.

24. Bird, Alexander, “Essences and Natural Kinds”; in Routledge Companion to Metaphysics, Abingdom, 2009, pp.497-506.

25. _____; “the Metaphysics of natural kinds”; in Springer Netherlands, Synthese: 2015, pp.1-30.

26. Carnap, Rudolf; Empiricism. Semantics and Ontology; in Meaning and Necessity, 2nd ed, Chicago, II: University of Chicago Press, 1956.

27. Craig, Edward; Routledge Encyclopedia of Philosophy; London and New York: Routledge, 1998.

28. Ellis, Brian; Scientific Essentialism; Cambridge University Press, 2001.

29. Hume, David; A Treatise of Human Nature; ed. By L. A. Selby- Bigge, Oxford, 1951.

30. Kitcher, Philip; the Advancement of Science;Oxford: University Press Oxford, 1993.

31. Lehrer, Keitth; Theory of Knowledge; U. S. A, Westview  Press, 1990.

32. Locke, John; An Essay Concerning Human Understanding; Abriged and edit. A. S. Pringle- Pattison; Oxford: 1924.

33. Psillos, S and Cord, M. ; The Routledge Companion to philosophy of Science;Routledge, New York: 2008.

34. Psillos, Stathis; Knowing The Structure of Nature; Essays on Realism and Explantion, palgrave, Macmillan, 2009.

35. _____; Stathis; Scientific Realism: How Science Tracks Truth; London: Routledge, 1990.

36. Sankey, Howard; Scientific Realism and the Rationality of Science;Ashgate Publishing Company, England, 2007.

منابع برای مطالعه و پژوهش بیشتر:

  1. Aronson, Jerrold L, Rom Harr’e, Eileen Cornell Way; Realism rescued: How scientific Progress is  possible; Open Court Publishiny Company, 1995
  2. Bigelow, John & Brian Ellis and Caroline Lierse, “The world as one of kind: natural necessity and laws of nature”, British Journal for the Philosophy of Science 43, 1992, pp.371-388.
  3. Bird, Alexander and Emma Tobin; Natural Kind, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2008, Substantive revision, 2017. (مقدمه‌ای عمومی بر انواع طبیعی و ذات‌گرایی در انواع طبیعی)
  4. Bird, Alexander, Brian Ellis; “Howard Sankey & Properties”; Powers and Structures: issues in the Metaphysics of Realism; Routleddge, 2013. 
  5. Bird, Alexander; “Scientific Progress”; Oxford University Press, 2016 , pp.544-563.  
  6. _____; The Metaphysics of Natural Kinds; Synthese, Springer Netherlands, 2015, pp.1-30.
  7. Caroline Lierse; “Natural Kind, Laws of Nature and Scientific Methodology”; Kluwer Academic Publishers, ed. P. Riggs, 1996, pp. 29-48
  8. Ellis, Brian; Scientific Essentialism; Cambridge university Press, 2001. (مابعدالطبیعه علم مبتنی بر ذات‌گرایی)
  9. _____; The Philosophy of Nature: A Guide to the New Essentialism; Acumen, 2002.

10. _____; The Metaphysics of Scientific Realism; Montral: McGill, Queen’s University Press, 2010.  

11. Fales, Evan; “Essentialism and the Elementary Constituents of Matter”; Midwest Studies in Philosophy, Vol.XI, 1986, 391-402.

12. _____; “Is Middle Knowlede Possible?”; Almost, Sophia, Vol.50, N.1, 2011, pp.1-9.

13. _____; “Natural Kinds and Freaks of Nature”; Philosophy of Science, Vol.49, N.1, 1982, pp.67-90.

14. Heil, John; The Universe as we Find it; Oxford University Press, 2012.

15. Josep, Laporte; Natural Kinds and Conceptual Change; Combridge, 2004. (مقد‌مه‌ای کلیدی و بسیار روشن از موضوعات مربوط به انواع طبیعی ذات‌گرایی در نوع)

16. Kripke, Saul A; NamingandNecessity; Harvard University Press, Blackwell, 1980.

17. Molnar, George; Power: A Study in Metaphysics; Varga S. Twice the man, Sydney Morning Herald 9 August, 2003.

18. Penelope Mackie; How things Might have Been; Oxford, 2006. (بحثی عالی و متأخر از ذات‌گرایی آغازین کریپکی)

19. Psillos; Knowing the Structure of Nature: Essays on Realism and Explantion; Palgrave: Mac Millan, 2009.

20. Putnam, Hilaty; “Meaning of Meaning”; Minnesota Studies in the Philosophy of Science, N.7, 1975, pp.131-193.

21. Samuel Kimpton- Nye; in defence of a Scientific essentialist account of Natural Law, University of London, 2016.  (تز دکتری)

22. Sankey, H.; “Causation and Laws of Nature”; Australasian Studies in History and Philosophy of Sience, Vol.14, Kluwer Academic Publishers, Dordrech, 1999.

23. _____; Scientific Realism and Rationality of Sience; Publishing Company, England, 2008.

24. Steiner, John Michael; An Anti – Reallist Theory of Natural Kinds, 2016.  (نظر مخالف)

25. Tuomas E. Takho; “Natural Kinds Essentialism Revisited”; Mind, Vol.124, N.4-5, 2015, pp.795-822.