کارکردهای عقل از منظر ابن عربی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه عرفان موسسه امام خمینی

چکیده

عقل به عنوان قوه‌ای از قوای نفس انسانی دارای کارکردهای مختلف است که عبارت‌اند از ادراک و فهم، انتزاع، تجرید، تعمیم، تحلیل، تجزیه، ترکیب، تعریف، سنجش و مقایسه، حکم و استدلال یا استنتاج. ذکر این کارکردها به صورت استقرایی است و می‌توان موارد دیگری را یافت و بر آنها افزود. ابن‌عربی در فتوحات به صورت پراکنده درباره کارکردهای عقل سخن گفته است و تبیین‌های خاصی دراین‌باره دارد. عقل توانایی ادراک معانی مجرد از مواد را دارد و به دلیل خاصیت قبول که در او هست، معارف شهودی را ادراک کرده و می‌پذیرد. شرط دستیابی عقل به معانی مجرد، تجرید و تلطیف معانی از ماده و عوارض ماده است و این کار توسط خیال و به کمک عقل صورت می‌گیرد و نیز تنزل معانی مجرد از عالم عقل به خیال و حس مستلزم تکثیف و صورتگری معانی در خیال است. ادراک حسی و خیالی استعداد لازم را برای ادارک معانی توسط عقل را فراهم می‌کنند. معانی قابل خلق و ابداع نیستند. آنها صرفاً تعقل می‌شوند و جایگاه اصلی آنها در حضرت معانی و علم حق‌تعالی است. حقیقت اشیا را معانی تشکیل می‌دهد و ظهور و تنزل آنها در هر مرتبه‌ای مستلزم پذیرش احکام و آثار آن مرتبه است. ادراک اشیا در مرتبه حس ادراک معانی در قالب صور محسوس مادی است و ادراک خیالی، ادراک معانی در قالب صور خیالی است و ادراک عقلی، ادارک معانی در قالب صور معقول است. بیشتر انسان‌ها قدرت بر تجرید معانی از موادشان را ندارند و بیشترین بهره‌شان از معانی در حد خیال منتشر و صور خیالی مبهم است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

  1. ابن‌عربی، محمدبن‌علی؛ الفتوحات المکیة؛ 4ج، چ1، بیروت: دار الصادر، [بی‌تا].
  2. _____؛ فصوص الحکم؛ چ2، تهران: انتشارات الزهراء، 1370.
  3. _____؛ مجموعه رسائل ابن‌عربی؛ بیروت: دار احیاء التراث العربى‏، 1367ق.
  4. فرغانی، سعیدالدین؛ منتهی المدارک فی شرح تائیة ابن‌فارض؛ چ1، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1428ق.
  5. قونوی، صدرالدین محمد؛ اعجاز البیان فی تفسیر ام‌القرآن؛ تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی؛ قم: بوستان کتاب، 1381.
  6. قیصری، داود؛ شرح فصوص الحکم؛ چ1، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1375.
  7. کاشانی، عبدالرزاق؛ لطائف الأعلام فی إشارات أهل الإلهام؛ چ1، قاهرة: مکتبة الثقافة الدینیة، 1426ق.