آیت الله علی اکبر رشاد ذهن 1735-0743 27 105 2026 03 21 A Critical Look at the Theory of Ibtena نگاه انتقادی به نظریه ابتنا 5 30 732841 10.22034/zehn.2025.2079556.2170 FA محمد عرب صالحی عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی 0000-0002-0343-4002 سعید متقی فر دانش‌آموخته دانشگاه باقر العلوم 0009-0002-9702-4852 Journal Article 2025 12 01 The present article reviews and examines Professor Ali Akbar Rashad's "Theory of Ibtna." This theory explains the process of formation and development of religious knowledge as a result of the continuous and dialectical influence and interaction of the "five principles" (source, epistemology, religion, subject, and audience). The most important strength of the theory is its comprehensiveness and systemic approach in covering all areas of religious knowledge, which goes beyond the traditional scope of the science of principles. However, there are about ten objections and ambiguities in the theory, including substantive ambiguity and the confusion between the fields of description and prescription; the theory fluctuates between the "philosophy of religious knowledge" (describing how understanding is formed) and the "logic of understanding religion" (providing a valid method of discovery), and as a result, it does not provide a clear criterion for establishing the authenticity of religious knowledge. Finally, suggestions are made to complete and improve the theory, the most important of which is the precise separation of the two fields of description and prescription. It seems that separating the theory into two separate levels, in such a way that the first level deals with the analytical description of the process of formation of religious knowledge and the second level deals with the extraction of normative criteria and criteria for the authenticity of the true discovery of religious knowledge, provides a greater possibility for this theory to transform from a detailed report into an efficient methodological system. مقاله حاضر به بررسی «نظریه ابتناء» استاد علی‌اکبر رشاد می‌پردازد. این نظریه، فرایند تکوّن و تطور معرفت دینی را برایند تأثیر و تعامل متداوم و دیالکتیکی «مبادی خمسه» (منبع‌شناختی، معرفت‌شناختی، دین‌شناختی، فاعل‌شناختی و مخاطب‌شناختی) تبیین می‌کند. مهم‌ترین وجه قوت نظریه، جامعیت و رویکرد سیستمی آن در پوشش کل حوزه‌های معرفت دینی است که فراتر از محدوده سنتی علم اصول عمل می‌کند. با این حال قریب ده ایراد و ابهام در نظریه وجود دارد، از جمله ابهام ماهوی و درهم آمیختگی میان ساحت توصیف و تجویز است؛ نظریه میان «فلسفه معرفت دینی» (توصیف چگونگی شکل‌گیری فهم) و «منطق فهم دین» (ارائه روش معتبر اکتشاف) در نوسان است و در نتیجه، معیار روشنی برای احراز حجّیت معرفت دینی به دست نمی‌دهد. در نهایت پیشنهاداتی برای تکمیل و اصلاح نظریه مطرح گردیده که مهم‌ترین پیشنهاد ، تفکیک دقیق دو ساحت توصیف و تجویز است. به نظر می‌رسد تفکیک نظریه در دو سطح مجزا به گونه‌ای که در سطح اول به توصیف تحلیلی فرایند تکوّن معرفت دینی پرداخته و در سطح دوم، به استخراج معیارهای هنجاری و ضوابط حجیت کشف صائب معرفت دینی بپردازد، امکان بیشتری را برای اینکه این نظریه از یک گزارش تفصیلی به یک دستگاه روش‌شناختی کارآمد تبدیل شود فراهم می‌کند. https://zehn.iict.ac.ir/article_732841_ec838e9354f0bde5129b42253fd991fd.pdf