آیت الله علی اکبر رشاد ذهن 1735-0743 27 105 2026 03 21 The criterion of consciousness from Sadra's perspective: immateriality or existence? ملاک آگاهی اشیاء از دیدگاه صدرایی؛ تجرد یا وجود؟ 123 148 734125 10.22034/zehn.2026.2055078.2096 FA بهداد غفاری اباذر دانشجوی دکتری رشته حکمت متعالیه، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0009-0009-6823-2426 روح‌الله سوری استادیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0000-0001-6195-7154 Journal Article 2025 03 04 In the works of Ṣadr al Dīn al Shīrāzī (Mullā Ṣadrā), the question of the awareness of things develops along a gradual and transformative path that reflects the deepening of the ontological foundations of his philosophy. In the early stages of his thought, he regarded inanimate objects as entirely devoid of awareness, yet he gradually distanced himself from this position and attributed to them a weak and minimal form of perception. This intermediate view was later replaced by a more comprehensive account grounded in the fundamental principles of Transcendent Philosophy, especially the doctrine of the primacy of existence and the expansion of its meaning. According to this principle, awareness is not external to existence but an intrinsic mode of it, extending across all levels of being.<br><br>In the final horizon of Ṣadrā’s thought, drawing upon the unity and gradational structure (tashkīk) of existence, awareness is understood as a graded reality realized in proportion to the intensity of existential degrees. Thus every being, to the extent that it partakes of existence, possesses some degree of awareness, even though this awareness appears weak in lower levels. Ṣadrā’s mature position is more coherent with the principles of Transcendent Philosophy and more strongly supported by Qurʾānic and transmitted sources. Arguments for the absolute ignorance of beings lack philosophical rigor, making Ṣadrā’s final interpretation both more justified and preferable.<br><br>Key words: consciousness, immaterial, materiality, originality of existence, hierarchy(doubt) of existence در آثار صدرالمتألّهین، مسئلۀ آگاهی اشیاء روندی تدریجی و تحول‌پذیر را طی می‌کند. وی در مراحل ابتدایی تفکر خود، اشیای بی‌جان را فاقد هرگونه آگاهی می‌دانست؛ اما به‌مرور از این موضع فاصله گرفت و برای آنها نوعی ادراک ضعیف و حداقلی قائل شد. این دیدگاه میانی نیز در نهایت جای خود را به تبیینی فراگیرتر داد که ریشه در اصول بنیادین حکمت متعالیه، به‌ویژه نظریۀ اصالت وجود و گسترش معنای آن دارد. بر این اساس شعور و ادراک نه اموری عارضی یا بیرون از وجود، بلکه از شئون ذاتی آن تلقی می‌شوند و به تمام مراتب هستی سرایت می‌کنند. <br><br>در افق نهایی اندیشۀ صدرا، با تکیه بر وحدت و تشکیک وجود، آگاهی به‌منزلۀ حقیقتی مشکّک فهم می‌شود که متناسب با شدت و ضعف مراتب وجودی تحقق می‌یابد. ازاین‌رو، هر موجودی به میزانی که از وجود بهره‌مند است، از مرتبه‌ای از آگاهی نیز برخوردار خواهد بود، هرچند در مراتب نازل این آگاهی به شکلی ضعیف و نارس ظهور کند. دیدگاه نهایی صدرالمتألّهین دربارۀ آگاهی همگانی هستی، هم از حیث انسجام درونی با اصول حکمت متعالیه موجه‌تر است و هم با آموزه‌های دینی سازگاری بیشتری دارد. افزون بر این، استدلال‌های مخالفان آگاهی اشیاء از استحکام کافی برخوردار نیست. https://zehn.iict.ac.ir/article_734125_ae5b91b2b7625254b68076293cc999d4.pdf