آیت الله علی اکبر رشاد ذهن 1735-0743 27 106 2026 06 22 A Critical Analysis of Immediate Self-Knowledge from the Perspectives of Avicenna and Stoljar تحلیل انتقادی آگاهی بی واسطه از منظر ابن سینا و استولجار 143 173 736603 10.22034/zehn.2026.2075977.2162 FA جواد حیدریان دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0009-0000-9703-9398 Journal Article 2025 10 28 The problem of the immediacy of Self-knowledge is among the most central topics in the philosophy of mind and is closely connected to the explainability of conscious experience. This article aims to establish a dialogue between the Islamic tradition and analytic philosophy by undertaking a comparative analysis of the perspectives of Avicenna and Daniel Stoljar on Self-knowledge.<br><br>In the Islamic philosophical tradition, Self-knowledge is immediate and presentational (ḥuḍūrī); the soul, in its knowledge of itself, is united with its object of knowledge. The perception of "I" (anā) is grounded in the existential presence of the soul to itself, not in acquired forms (ṣuwar ḥuṣūlī), and the allegory of the "Flying Man" demonstrates that self-knowledge is prior to sensory perceptions.<br><br>In contrast, Stoljar, within the framework of epistemic physicalism and the ignorance hypothesis, argues that the explanatory gap between physical descriptions and conscious experience arises from our epistemic limitations concerning the physical features and relations that give rise to experience, rather than from a substantial dualism of mind and body.<br><br>The research method is analytical-comparative, organized around five axes: foundation, method, type of consciousness, relation to the body, and theoretical consequences. The findings indicate that the primary difference between the two views lies not in their acceptance of Self-knowledge and its first-person character, but rather in the philosophical interpretation of immediacy and its attendant epistemological and ontological implications. Thus, the fivefold framework makes possible an intertraditional dialogue without reducing one tradition to the other. مسئله بی‌واسطگی خودآگاهی از کانونی‌ترین مباحث فلسفه ذهن است و با تبیین‌پذیری تجربه آگاهانه پیوند دارد. این مقاله با هدف گفت‌وگوی میان سنت اسلامی و فلسفه تحلیلی، به تحلیل تطبیقی نظرگاه ابن‌سینا و دنیل استولجار دربارۀ خودآگاهی می‌پردازد. در سنت فلسفۀ اسلامی، خودآگاهی حضوری و بی‌واسطه است؛ نفس در علم به ذات خویش، با معلوم خود اتحاد دارد. ادراک «أنا» بر حضور وجودی نفس استوار است، نه بر صور حصولی، و تمثیل «انسان معلّق» نشان می‌دهد علم به خویشتن مقدم بر ادراکات حسی است. در مقابل، استولجار در چارچوب فیزیکالیسم اپیستمیک و فرضیۀ جهل، شکاف توضیحی میان توصیف‌های فیزیکی و تجربه آگاهانه را ناشی از محدودیت‌های معرفتی ما نسبت به ویژگی‌ها و روابط فیزیکی تجربه‌ساز می‌داند، نه حاصل دوگانگی جوهری ذهن و بدن. روش پژوهش، تحلیلی-تطبیقی است و مقایسه در پنج محور «مبنا»، «روش»، «نوع آگاهی»، «نسبت با بدن» و «پیامدهای نظری» سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد اختلاف اصلی دو دیدگاه نه در اصل پذیرش خودآگاهی و اول‌شخصی‌بودن آن، بلکه در تفسیر فلسفی بی‌واسطگی و در پیامدهای معرفت‌شناختی و هستی‌شناختیِ مترتب بر آن است. بدین‌ترتیب، چارچوب پنج‌محوره امکان گفت‌وگوی میان‌سنتی را بدون فروکاستن یک سنت به سنت دیگر فراهم می‌آورد. https://zehn.iict.ac.ir/article_736603_95acc0152ae49be7b52eb119dd7e0ee3.pdf