آیت الله علی اکبر رشادذهن1735-07432710520260321A Critical Look at the Theory of Ibtenaنگاه انتقادی به نظریه ابتنا53073284110.22034/zehn.2025.2079556.2170FAمحمدعرب صالحیعضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی0000-0002-0343-4002سعیدمتقی فردانشآموخته دانشگاه باقر العلوم0009-0002-9702-4852Journal Article20251201The present article reviews and examines Professor Ali Akbar Rashad's "Theory of Ibtna." This theory explains the process of formation and development of religious knowledge as a result of the continuous and dialectical influence and interaction of the "five principles" (source, epistemology, religion, subject, and audience). The most important strength of the theory is its comprehensiveness and systemic approach in covering all areas of religious knowledge, which goes beyond the traditional scope of the science of principles. However, there are about ten objections and ambiguities in the theory, including substantive ambiguity and the confusion between the fields of description and prescription; the theory fluctuates between the "philosophy of religious knowledge" (describing how understanding is formed) and the "logic of understanding religion" (providing a valid method of discovery), and as a result, it does not provide a clear criterion for establishing the authenticity of religious knowledge. Finally, suggestions are made to complete and improve the theory, the most important of which is the precise separation of the two fields of description and prescription. It seems that separating the theory into two separate levels, in such a way that the first level deals with the analytical description of the process of formation of religious knowledge and the second level deals with the extraction of normative criteria and criteria for the authenticity of the true discovery of religious knowledge, provides a greater possibility for this theory to transform from a detailed report into an efficient methodological system.مقاله حاضر به بررسی «نظریه ابتناء» استاد علیاکبر رشاد میپردازد. این نظریه، فرایند تکوّن و تطور معرفت دینی را برایند تأثیر و تعامل متداوم و دیالکتیکی «مبادی خمسه» (منبعشناختی، معرفتشناختی، دینشناختی، فاعلشناختی و مخاطبشناختی) تبیین میکند. مهمترین وجه قوت نظریه، جامعیت و رویکرد سیستمی آن در پوشش کل حوزههای معرفت دینی است که فراتر از محدوده سنتی علم اصول عمل میکند. با این حال قریب ده ایراد و ابهام در نظریه وجود دارد، از جمله ابهام ماهوی و درهم آمیختگی میان ساحت توصیف و تجویز است؛ نظریه میان «فلسفه معرفت دینی» (توصیف چگونگی شکلگیری فهم) و «منطق فهم دین» (ارائه روش معتبر اکتشاف) در نوسان است و در نتیجه، معیار روشنی برای احراز حجّیت معرفت دینی به دست نمیدهد. در نهایت پیشنهاداتی برای تکمیل و اصلاح نظریه مطرح گردیده که مهمترین پیشنهاد ، تفکیک دقیق دو ساحت توصیف و تجویز است. به نظر میرسد تفکیک نظریه در دو سطح مجزا به گونهای که در سطح اول به توصیف تحلیلی فرایند تکوّن معرفت دینی پرداخته و در سطح دوم، به استخراج معیارهای هنجاری و ضوابط حجیت کشف صائب معرفت دینی بپردازد، امکان بیشتری را برای اینکه این نظریه از یک گزارش تفصیلی به یک دستگاه روششناختی کارآمد تبدیل شود فراهم میکند.https://zehn.iict.ac.ir/article_732841_ec838e9354f0bde5129b42253fd991fd.pdfآیت الله علی اکبر رشادذهن1735-07432710520260321Cyberspace and its Relation to Knowledgeفضای سایبر و نسبت آن با معرفت316073244210.22034/zehn.2025.2071990.2151FAمهدیعباس زادهپژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران0000-0002-9295-6952زینبشکریپژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران0000-0002-9295-6952Journal Article20250917Today, with the emergence, openness, and expanding development of cyberspace as the lifeworld and the second domain of contemporary human life, as well as the main source of their awareness and knowledge, examining the various dimensions and aspects of this realm—especially its relationship to epistemology—from a philosophical perspective appears necessary and inevitable. In this regard, the present study, while addressing the nature, existence, and components of cyberspace, seeks to present an analysis of the relationship between this space and the concept of knowledge through an analytical-rational method. This research attempts to demonstrate the following points: 1. in the current state of science and technology, and based on realist philosophical foundations, the conception of cyberspace as a cognitive (minded) subject is excluded. 2. Cyberspace and the Internet are objects of knowledge — that is, the acquired and representational knowables — for contemporary humans. They serve as sources of information and awareness, functioning as tools that enhance the cognitive capacities of human beings. 3. Cyberspace and its contents cannot be considered or explained as a form of knowledge or cognition in themselves, since this domain is not minded and thus possesses no knowledge or cognition within or from itself. 4. Whether considered a non-epistemic or epistemic agent, cyberspace exerts significant constructive and destructive influences on humans' posterior knowledge.امروزه با ظهور، گشودگی و بسط روزافزون فضای سایبر، بهمنزله زیست جهان و عرصه دومِ زندگی انسان معاصر و منبع اصلی آگاهی و دانایی او، بررسی ابعاد و وجوه مختلف این عرصه، بهویژه نسبت آن با معرفت، در پرتو رهیافت یا رویکردی فلسفی، ضروری و اجتنابناپذیر مینماید. در این راستا پژوهش حاضر، ضمن اشاره به چیستی، هستی و مؤلفههای فضای سایبر، با روش تحلیلیـعقلی، درصدد ارائه تصویری از نسبت این فضا با مقوله معرفت است. پژوهش حاضر سعی در اثبات این نکات دارد: 1. در وضعیت کنونی علم و فناوری و نیز براساس مبانی فلسفی واقعگرا، طرح فضای سایبر بهمثابه فاعل شناسا (ذهنمند)، منتفی است؛ 2. فضای سایبر و اینترنت، متعلَّق شناخت و معلومِ حصولیِ بشر امروزی بوده و منبع کسب دانش و آگاهی و بهمنزله ابزاری در خدمت توانافزاییِ قوای ادارکی انسان به شمار میرود؛ 3. فضای سایبر و محتوای آن، بهعنوان قسمی شناخت یا معرفت قابل طرح و تبیین نمیباشد؛ چه اینکه این فضا ذهنمند نیست که شناخت یا معرفتی در خود و از ناحیه خود داشته باشد و 4. فضای سایبر ـ خواه عاملی غیرمعرفتی و خواه عاملی معرفتی لحاظ شود ـ بر معرفت پسینِ (ماتأخر) آدمی تأثیراتِ هم سازنده و هم مخرّب فراوانی میگذارد.https://zehn.iict.ac.ir/article_732442_b7276f73caef94ff8635063000623463.pdfآیت الله علی اکبر رشادذهن1735-07432710520260322Understanding the lived experience of producing Islamic social scienceتفهّم تجربۀزیستة تولید علم اجتماعیِ اسلامی618873283510.22034/zehn.2025.2068388.2141FAمهدیجمشیدیدانشجوی دکتری دانشگاه عالی دفاع ملی در رشتۀ مدیریت راهبردی دانش0009-0000-2223-5087عبدالحسینکلانتریعضو هیأت علمی دانشگاه تهران0000-0002-3500-0006Journal Article20250809Since Islamic social science has been developing for several decades, albeit with slow growth and various ailments, it is necessary to study this epistemic experience and identify its shortcomings and weaknesses. On the other hand, the author, as one of the actors in this field, has lived experiences related to this and can articulate this epistemic experience. The author's issue here is to prove the thesis that the interpretive understanding method is effective and appropriate for such study. Accordingly, various aspects of the application of this method have been discussed, and its relationship with tacit knowledge has been specified. It has also been revealed that this method is consistent with religious logic and is not the case that a method opposed to the notion of modern social science is imposed on Islamic social science. Lastly, the validity of this method has been addressed, and several mechanisms for proving its realism have been proposed, which include the possibility of alternative explanations in uncertain conditions, long-standing engagement and companionship with the issue, reflective reconsideration of beginnings and mechanisms, internal coherence of subcategory propositions, and comparative analysis among similar interpretations.ازآنجاکه علم اجتماعیِ اسلامی، چندین دهه است که بیشوکم در مسیر تکوین و تولید قرار گرفته، اما در عین حال، گرفتار رشد کمشتاب و آفات دیگر است، باید به مطالعۀ این تجربۀ معرفتی پرداخت و نقصانها و ضعفهای آن را شناسایی کرد. از طرف دیگر، نگارنده بهعنوان یکی از کنشگران این عرصه، دارای تجربۀزیسته در این باره است و میتواند این تجربۀ معرفتی را بیان کند. مسألۀ نگارنده در اینجا، اثبات این گزاره است که روش تفهّمِ تفسیری برای چنین مطالعهای، کارساز و مطابق است. برایناساس، به جنبههای مختلف کاربست این روش پرداخته شده و نسبت آن با دانش ضمنی، مشخص شده است. همچنین آشکار گردیده که این روش با منطق دینی، سازگار است و اینگونه نیست که روش متضاد با انگارۀ علم اجتماعیِ تجدّدی بر علم اجتماعیِ اسلامی تحمیل شود. در پایان نیز به اعتبار این روش پرداخته شده و چندین سازوکار برای اثبات واقعنمایی آن مطرح گردیده که عبارتند از امکان تبیینهای بدیل در شرایط عدمقطعیّت، مواجهه و مؤانستِ دیرینه با مسأله، بازاندیشیِ متأمّلانه در آغازها و سازوکارها، انسجام درونیِ گزارههای زیرطبقه و تحلیل تطبیقی در میان تفسیرهای همگون.https://zehn.iict.ac.ir/article_732835_d7c88f2054bff739dac48519e199e7d9.pdfآیت الله علی اکبر رشادذهن1735-07432710520260322The Role of Human Creativity in the Evolutionary Research Method with an Emphasis on the Social Sciencesنقش خلاقیت انسانی در روش تحقیق تکاملی با تاکید بر علوم اجتماعی8912273264010.22034/zehn.2025.2068370.2140FAعلیرضاپیروزمنددانشکده مدیریت دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی0000-0003-2220-1826عباسجهانبخشدانشگاه هنر اصفهان، دانشکده معماری و شهرسازی، گروه معماری0009-0004-5103-8532حسنشیخ العراقین زادهفرهنگستان علوم اسلامی قم0009-0004-5103-8532Journal Article20250809Human creativity plays a significant role in the construction of scientific theories. However, scientific methodology is sometimes explained in a way that suggests scientific theories are constructed through a deterministic and absolute adherence to a few, clearly defined, and purely logical stages. Evolutionary methodology, by defining the position of creativity within the research process and demarcating itself from qualitative and quantitative approaches, introduces the concept of “Creative Attunement” in contrast to the notions of “construction” and “discovery.”<br><br>The term “Attunement” refers both to the necessity of the researcher’s creativity being in harmony with the capacities of the real world, and to its compatibility with the value propositions from which the ideal state of phenomena is inferred. Furthermore, rationality is presented as a structural and social matter, while creativity is depicted as an individual and structure-breaking one. In the evolutionary research methodology, however, an organizational method is proposed for creating new quality. This method guides the process of forming a new worldview—from its inception to its societal realization—by organizing the public (including both specialists and the general community).<br><br>In this paper, quantitative, qualitative, and evolutionary methodologies are compared using a deductive and logical analysis approach. Their differences, from the perspective of human creativity, are articulated along the following dimensions: “the relationship between epistemology and ontology,” “validation,” “the purpose and process of research,” and “the role of society in the formation of a scientific theory.”خلاقیت انسانی نقشی مهم در ساختن نظریههای علمی دارد. اما گاهی روششناسی علمی به نحوی تبیین میشود که گویی نظریات علمی با پیروی جبری و مطلق از چند مرحله کاملا مشخص و صرفا منطقی؛ ساخته میشوند. روششناسی تکاملی با تعیین جایگاه خلاقیت در فرآیند تحقیق با مرزبندی نسبت به رویکردهای کیفی و کمی از «تناسب خلاق» در برابر دو مفهوم «برساخت» و «کشف» سخن به میان میآورد. واژه تناسب هم به ضرورت هماهنگی خلاقیت محقق با ظرفیتهای جهان واقع اشاره دارد و هم به سازگاری با گزارههای ارزشی که وضع مطلوب پدیدهها بر اساس آنها استنباط میشود. از دیگر سو عقلانیت، امری ساختاری و اجتماعی و خلاقیت امری فردی و ساختارشکن معرفی میشود. اما در روششناسی تکاملی تحقیق، برای خلق کیفیت جدید، یک روش سازمانی ارائه میشود که با سازماندهی عمومی (اعم از متخصصان و عموم جامعه) فرآیند شکلگیری یک تصویر جدید از عالم را تا تحقق آن در جامعه هدایت میکند. در این مقاله روششناسی کمی، روششناسی کیفی و روششناسی تکاملی با شیوه استنادی و تحلیل منطقی مقایسه شده و تفاوتهای آنها از منظر خلاقیت انسانی در محورهای "نسبت معرفت و هستی"، "اعتبارسنجی"، "هدف و فرآیند تحقیق" و "نقش جامعه در شکل گیری نظریه علمی" بیان شده است.https://zehn.iict.ac.ir/article_732640_bfee96e84950399dec7e8838ed213ca4.pdfآیت الله علی اکبر رشادذهن1735-07432710520260321The criterion of consciousness from Sadra's perspective: immateriality or existence?ملاک آگاهی اشیاء از دیدگاه صدرایی؛ تجرد یا وجود؟12314873412510.22034/zehn.2026.2055078.2096FAبهدادغفاری اباذردانشجوی دکتری رشته حکمت متعالیه، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران0009-0009-6823-2426روحاللهسوریاستادیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران0000-0001-6195-7154Journal Article20250304In the works of Ṣadr al Dīn al Shīrāzī (Mullā Ṣadrā), the question of the awareness of things develops along a gradual and transformative path that reflects the deepening of the ontological foundations of his philosophy. In the early stages of his thought, he regarded inanimate objects as entirely devoid of awareness, yet he gradually distanced himself from this position and attributed to them a weak and minimal form of perception. This intermediate view was later replaced by a more comprehensive account grounded in the fundamental principles of Transcendent Philosophy, especially the doctrine of the primacy of existence and the expansion of its meaning. According to this principle, awareness is not external to existence but an intrinsic mode of it, extending across all levels of being.<br><br>In the final horizon of Ṣadrā’s thought, drawing upon the unity and gradational structure (tashkīk) of existence, awareness is understood as a graded reality realized in proportion to the intensity of existential degrees. Thus every being, to the extent that it partakes of existence, possesses some degree of awareness, even though this awareness appears weak in lower levels. Ṣadrā’s mature position is more coherent with the principles of Transcendent Philosophy and more strongly supported by Qurʾānic and transmitted sources. Arguments for the absolute ignorance of beings lack philosophical rigor, making Ṣadrā’s final interpretation both more justified and preferable.<br><br>Key words: consciousness, immaterial, materiality, originality of existence, hierarchy(doubt) of existenceدر آثار صدرالمتألّهین، مسئلۀ آگاهی اشیاء روندی تدریجی و تحولپذیر را طی میکند. وی در مراحل ابتدایی تفکر خود، اشیای بیجان را فاقد هرگونه آگاهی میدانست؛ اما بهمرور از این موضع فاصله گرفت و برای آنها نوعی ادراک ضعیف و حداقلی قائل شد. این دیدگاه میانی نیز در نهایت جای خود را به تبیینی فراگیرتر داد که ریشه در اصول بنیادین حکمت متعالیه، بهویژه نظریۀ اصالت وجود و گسترش معنای آن دارد. بر این اساس شعور و ادراک نه اموری عارضی یا بیرون از وجود، بلکه از شئون ذاتی آن تلقی میشوند و به تمام مراتب هستی سرایت میکنند. <br><br>در افق نهایی اندیشۀ صدرا، با تکیه بر وحدت و تشکیک وجود، آگاهی بهمنزلۀ حقیقتی مشکّک فهم میشود که متناسب با شدت و ضعف مراتب وجودی تحقق مییابد. ازاینرو، هر موجودی به میزانی که از وجود بهرهمند است، از مرتبهای از آگاهی نیز برخوردار خواهد بود، هرچند در مراتب نازل این آگاهی به شکلی ضعیف و نارس ظهور کند. دیدگاه نهایی صدرالمتألّهین دربارۀ آگاهی همگانی هستی، هم از حیث انسجام درونی با اصول حکمت متعالیه موجهتر است و هم با آموزههای دینی سازگاری بیشتری دارد. افزون بر این، استدلالهای مخالفان آگاهی اشیاء از استحکام کافی برخوردار نیست.https://zehn.iict.ac.ir/article_734125_ae5b91b2b7625254b68076293cc999d4.pdfآیت الله علی اکبر رشادذهن1735-07432710520260321Investigating the ontology of the word verse in the Qur'an based on the theory of conceptual metaphorبررسی هستیشناسی واژه بیت در قرآن بر مبنای نظریه استعاره مفهومی14917472980310.22034/zehn.2025.2037722.2051FAمهدیکبیری نائینیاستادیار مهندسی صنایع، دانشگاه پیام نور تهران، تهران، ایران0000-0001-8859-7013زینبالهیدانشجوی دکتری رشته مهندسی صنایع دانشگاه یزد، یزد، ایران.Journal Article20240806The present article examines the ontological metaphors of the word "verse" in the Quran based on the theory of conceptual metaphor. This descriptive-analytical research tries to measure the effectiveness of this theory based on Quranic data; Does metaphor have an effective presence as a cognitive process to express the abstract and non-sensual meanings of the Qur'an? In this way, after collecting data using the Quranic software and the website of the Islamic Encyclopedia and using the interpretations of Tasnim, Al-Mizan, Noor and Sample and considering the contemporary point of view of metaphor (Likaf and Johnson, 1980). and Jackal's (2002) metaphorical principles, data analysis was done. In the obtained evidence, the word "bayt" and its accessories (door, roof, column, pavilion, bed, road, etc.) and its close words (dwelling, manzel, mawa, dar, mashalt, maqam, etc.)) expresses the concept of the position (physical and spiritual) of the subject; In this format, concepts such as entering, exiting, moving, migrating, paying attention, approaching, approaching, etc. Words such as sign, verse, means are better understood in the verses of the Holy Quran. Therefore, helping to understand the Word of Revelation more fully and receiving Quranic guidance is one of the practical applications of this research. The findings of this research provide a new horizon for the audience to gain a better understanding of the verses.مقاله حاضر به بررسی استعارههای هستیشناختی واژه «بیت» در قرآن بر اساس نظریه استعاره مفهومی میپردازد. این پژوهش توصیفی- تحلیلی درصدد است کارایی این نظریه را بر اساس دادههای قرآنی بسنجد؛ اینکه آیا استعاره به عنوان فرایندی شناختی برای بیان معانی انتزاعی و غیرحسی قرآن، حضوری مؤثّر دارد؟ در این مسیر پس از گردآوری دادهها با استفاده از نرمافزار قرآنی و وبسایت دانشنامه اسلامی و با استفاده از تفاسیر تسنیم، المیزان، نور و نمونه و با توجه به دیدگاه معاصر استعاره (لیکاف و جانسون، ١٩٨٠) و اصول استعاره شناختی جاکل (٢٠٠٢) تحلیل دادهها صورت گرفت. در شواهد به دست آمده، واژه بیت و متعلقات آن (درب، سقف، ستون، سریر، راه و ...) و واژههای نزدیک آن (مسکن، منزل، مستقر، مقام و ...)بیانگر مفهوم جایگاه (فیزیکی و معنوی) مورد انس میباشد؛ در این قالب مفاهیمی همچون داخل شدن، خارج شدن، حرکت کردن، مهاجرت کردن، توجه و رو کردن، تقرب و نزدیک شدن و ... واژههایی همچون نشانه، آیه، وسیله در آیات قرآن کریم، بهتر درک میشود. بنابراین کمک به درک کاملتر کلام وحی و دریافت هدایت قرآنی از کاربردهای عملی این پژوهش میباشد. یافتههای این پژوهش، افق جدیدی در اختیار مخاطب قرار میدهد تا به درک بهتری از آیات دست یابد.https://zehn.iict.ac.ir/article_729803_21d9d219ba20f7986ade884809cab682.pdfآیت الله علی اکبر رشادذهن1735-07432710520260322A Comparative–Critical Analysis of the Epistemological Foundations in the Thought of Mulla Sadra and Merleau-Pontyتحلیل مقایسهای–انتقادی مبانی معرفتشناختی در اندیشه ملاصدرا و مرلوپونتی17520373261210.22034/zehn.2025.2068040.2137FAسیدعلیحسینیگروه آموزش علوم تربیتی،دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.0009-0008-6375-4148Journal Article20250805This study, with a comparative approach, examines the epistemological foundations of Mulla Ṣadrā and Merleau-Ponty. The findings show that Mulla Ṣadrā views perception as an evolutionary movement from sense to intellect and existential knowledge, while Merleau-Ponty describes it as a bodily and lived experience in direct and pre-reflective relation with the world. In the domain of self-knowledge and the perception of others, Merleau-Ponty emphasizes coexistence and bodily interaction, whereas Mulla Ṣadrā regards it as a spiritual and intellectual process along the path of the soul’s perfection. Likewise, for Merleau-Ponty, meaning emerges from lived experience, while in Mulla Ṣadrā’s thought, it is formed on the basis of the degrees of the soul. Despite these differences, both philosophers highlight the primacy of experience and existence, the fundamental role of the body in cognition, and the active engagement of the human being with the world. Their philosophical approaches also diverge methodologically: Merleau-Ponty relies on phenomenology and direct experience, whereas Mulla Ṣadrā draws upon reason, intuition, and revelation. Ultimately, this study offers a fresh perspective for revisiting and comparing Islamic philosophy and Western phenomenology within the field of contemporary epistemology, expanding the scope of dialogue between traditions.این پژوهش با رویکردی تطبیقی به بررسی مبانی معرفتشناسی ملاصدرا و مرلوپونتی میپردازد. نتایج نشان میدهد که ملاصدرا ادراک را حرکتی تکاملی از حس به عقل و شناخت وجودی میداند، در حالی که مرلوپونتی آن را تجربهای بدنی و زیسته در پیوند مستقیم و پیشاتأملی با جهان معرفی میکند. در حوزهی خودشناسی و ادراک دیگری، مرلوپونتی بر همزیستی و تعامل بدنی تأکید دارد، اما ملاصدرا آن را امری روحانی و عقلانی در مسیر کمال نفس میبیند. همچنین معنا در نگاه مرلوپونتی محصول تجربهی زیسته است، در حالی که در اندیشهی ملاصدرا بر پایهی مراتب نفس شکل میگیرد. با وجود این تفاوتها، هر دو فیلسوف بر اصالت تجربه و وجود، نقش بنیادین بدن در شناخت و تعامل فعال انسان با جهان تأکید دارند. تفاوت رویکرد فلسفی آنان در روش نیز مشهود است: مرلوپونتی با تکیه بر پدیدارشناسی و تجربهی مستقیم، و ملاصدرا با بهرهگیری از عقل، شهود و وحی. در نهایت، این مطالعه چشماندازی نو برای بازخوانی و تطبیق فلسفهی اسلامی و پدیدارشناسی غربی در حوزهی معرفتشناسی معاصر فراهم میکند و زمینهی گفتوگوی میان سنتها را گسترش میدهد.https://zehn.iict.ac.ir/article_732612_26004ae468910a90a96a7a74c2e58694.pdf