A Comparative–Critical Analysis of the Epistemological Foundations in the Thought of Mulla Sadra and Merleau-Ponty

Document Type : Original Article

Author
seyed ali Hosseini
Department of Educational Sciences, Farhangian University,, Tehran, Iran
10.22034/zehn.2025.2068040.2137
Abstract
This study, with a comparative approach, examines the epistemological foundations of Mulla Ṣadrā and Merleau-Ponty. The findings show that Mulla Ṣadrā views perception as an evolutionary movement from sense to intellect and existential knowledge, while Merleau-Ponty describes it as a bodily and lived experience in direct and pre-reflective relation with the world. In the domain of self-knowledge and the perception of others, Merleau-Ponty emphasizes coexistence and bodily interaction, whereas Mulla Ṣadrā regards it as a spiritual and intellectual process along the path of the soul’s perfection. Likewise, for Merleau-Ponty, meaning emerges from lived experience, while in Mulla Ṣadrā’s thought, it is formed on the basis of the degrees of the soul. Despite these differences, both philosophers highlight the primacy of experience and existence, the fundamental role of the body in cognition, and the active engagement of the human being with the world. Their philosophical approaches also diverge methodologically: Merleau-Ponty relies on phenomenology and direct experience, whereas Mulla Ṣadrā draws upon reason, intuition, and revelation. Ultimately, this study offers a fresh perspective for revisiting and comparing Islamic philosophy and Western phenomenology within the field of contemporary epistemology, expanding the scope of dialogue between traditions.
Keywords
: Epistemology
Merleau-Ponty
Mulla Sadra
Perception

Subjects

ترک، حسین (1393). «نظریه اخلاقی ملاصدرا»، آینه معرفت، 14(39 )، صص 27-56.
2. احسن، مجید؛ نوری یالقوزآغاجی، میلاد (1397). «بررسی تعارض سینوی در مسئله اتحاد عاقل و معقول»، آینه معرفت، 18(55)، صص 29-42.
3. ارشادی‌نیا، محمدرضا (1400). «ارزیابی نگرۀ هم‎ترازی ادلۀ اثباتی و سلبی انگارۀ اتحاد عاقل و معقول»، جستارهایی در فلسفه و کلام، 53(1)، صص 45-59.
4. ارشدریاحی، علی؛ واسعی، صفیه (1390). «ارتباط مراتب وجود با مراتب ادراک از نظر ملاصدرا»، جستارهایی در فلسفه و کلام (مطالعات اسلامی)، 43(86/2)، صص 9-45.
5. اسدی، سعید؛ گودرزی، حجت؛ توحیدی‌فر، نرجس (1398). «تحلیل تطبیقی ادراک بدن مند نزد ملاصدرا و موریس مرلوپونتی»، فلسفه تحلیلی (جستارهای فلسفی‌ـ‌پژوهش های فلسفی)، 15(36 )، صص 5-22.
6. اسدی، سعید؛ گودرزی، حجت؛ توحیدی‌فر، نرجس (1398). «تحلیل تطبیقی ادراک بدن‌مند نزد ملاصدرا و موریس مرلوپونتی»، فلسفه تحلیلی، 98(16)، صص 5-22.
7. اوزمن، هوارد؛ کراور، ساموئل (1379). مبانی فلسفی تعلیم ‌و تربیت، تهران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
8. پریموزیک، دنیل تامس (1388). مرلوپونتی، فلسفه و معنا، ترجمه محمدرضا ابوالقاسمی، تهران: مرکز.
9. پیترزما، هنری (1398). نظریه معرفت در پدیدارشناسی هوسرل، هایدگر، مرلوپونتی، ترجمه فرزاد جابرالنصار، تهران: کرگدن.
10. پیراوی ونک، مرضیه (1389). پدیدارشناسی نزد مرلوپونتی، تهران: پرسش.
11. رضوانی‌فر، فائزه (1395). بررسی مفهوم بدن‌مندی در پدیدارشناسی مرلوپونتی و هنر اجرا با مطالعه موردی والی اکسپورت، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران: دانشگاه هنر.
12. زالی، مصطفی (1397). «ترکیب اتحادی ماده و صورت و مسئله اتحاد عاقل و معقول»، فلسفه، 46(1)، صص 57-77.
13. شجاری، مرتضی (1387). «تفاوت علم و وجود ذهنی در معرفت‌شناسی ملاصدرا و بررسی نتایج آن»، آینه معرفت، (14)، صص 1-26.
14. شفیعی، فاطمه؛ قاسم‌زاده حبیب‌الله (1399). «مروری بر رویکردهای نوخاسته در مطالعۀ شناخت»، مجله روا‌ن‌شناسی و روانپزشکی شناخت، 7(۶)، صص 139-126.
15. شکری، محمد (1395). مکان در پدیدارشناسی اگزیستانسیالیستی مرلوپونتی، آینه معرفت،16(1)، صص 105-120.
16. فرج‌زاده، محمد؛ سرمدی، محمدرضا (1398). «مطالعه و تحلیل ماهیت، اصول، حدود، انواع و منابع معرفت‌شناسی»، پژوهش‌های اعتقادی کلامی (علوم اسلامی)، 9(35)، صص 195-226.
17. فروغی، روح‌الله؛ عابدی، احمد؛ اله بداشتی، علی (1402). «رویکرد ملاصدرا به تأویل»، پژوهشنامه امامیه، 9(17)، صص 233-260.
18. فولادوند، زهرا (1391). پدیدارشناسی مکان در سفر تئاتر، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران: دانشگاه هنر.
19. قنبری، مهدی (1396). «مرلوپونتی و گردش دیالکتیکی پدیدارشناسی»، شناخت،10(1)، صص 147-168.
20. کارمن تیلور (1390). مرلوپونتی، ترجمه مسعود علیا، تهران: ققنوس.
21. کارمن، تیلر؛ هنسن، مارک بی.ان (1391). مرلوپونتی ستایشگر فلسفه، ترجمه هانیه یاسری، تهران: ققنوس.
22. کریمی، یاشار؛ اردلانی، حسین (1396). «بدن زیسته مرلوپونتی و جایگاه بدن در فلسفه تَرابشریت»، دو فصلنامۀ علمی هستی و شناخت، 4(2)، صص 75-88.
23. گوهری، عباس (1396). «نسبت معرفت آرمانی با معرفت دینی در اندیشه ملاصدرا»، پژوهش‌های معرفت‌شناختی (آفاق حکمت)، 6(13)، صص 35-56.
24. محمدی خانقاه، جلیل؛ نصری، عبدالله (1398). «اتحاد عاقل و معقول در منظر ابن‌سینا و صدرالمتألهین»، آموزه‌های فلسفه اسلامی، 14(25 )، صص 123-148.
25. موسی‌زاده، عیسی؛ آقایی‌پور، علی؛ مبینی، محمدعلی (1402). «ظرفیت‌شناسی حکمت متعالیه در باب مفهوم «بدن» در مقایسه‌ای تحلیلی با اندیشه مرلوپونتی»، فلسفه معاصر، 1(1)، صص 125-146.
26. موسی‌زاده، عیسی؛ عباس‌زاده، مهدی (1400). «مبناگرایی در معرفت‌شناسی ملاصدرا»، نقد و نظر، 26(2)، صص 8-31. 
27. مؤذن، سیدرضا؛ دانش شهرکی، حبیب‌اله (1401). «تحلیل مفهومی اتحاد عاقل و معقول نزد فیاض لاهیجی و حاجی سبزاوری»، اندیشه دینی، 22(85)، صص 97-112.
28. میرمعزی، سیدحسین (1401)، «بررسی تطبیقی انواع شناخت و امتداد روش‌شناختی آن در اقتصاد اسلامی و اقتصاد متعارف»، نشریه معرفت اقتصاد اسلامی،1(27)، صص 27-44.
29. Matthews, Eric (2006). merleau-ponty a gude for perplexed, new york: continuum.
30. Merleau-Ponty, Maurice (2010). Phenomenology of Perception, Trans. Colin Smith. London: Routledge. Sartre, Jean-Paul, 1965, “Merleau-Ponty”. In Situations. Trans. Benita Eisler, PP. 225–326.
31. Verhage, Florentien (2008). “The Rhythm of Embodied Encounters: Intersubjectivity in Merleau-Ponty’s Phenomenology”, thesis of Doctoral in Philosophy, McGill University.