Epistemic Alienation in Algorithmic Learning: A Sadraean Critique of the Dissolution of Epistemic Agency
Document Type : Original Article
Author
Assistant Professor, Department of Law, Kermanshah Branch, Islamic Azad University, Kermanshah, Iran.
Abstract
The increasing delegation of cognitive processes to algorithmic systems raises a fundamental philosophical inquiry: through what mechanisms does this reliance induce epistemic alienation and the progressive dissolution of the knowing subject’s agency? This study addresses this cognitive-ontological crisis through the metaphysical framework of Mulla Sadra’s Transcendent Theosophy (al-ḥikmah al-mutaʿāliyah). Utilizing a critical-philosophical method, the research draws upon the foundational doctrines of Substantial Motion (al-ḥarakah al-jawhariyyah), Presentational Knowledge (al-ʿilm al-ḥuḍūrī), and the Union of the Intellect and the Intelligible (ittiḥād al-ʿāqil wa-l-maʿqūl) to critique the presuppositions of algorithmic learning. The analysis identifies key alienating mechanisms—most notably the reduction of the fluid existence of knowledge to discrete, static data points—which effectively exclude the subject from the active, internal process of knowing. The findings demonstrate that by intervening in the soul’s existential relation to the act of cognition, these mechanisms obstruct the soul’s intensifying motion (al-ḥarakah al-ishtidādiyyah) and impede the realization of the union of intellect and intelligible, thereby severing the knower from the existential actualization of knowledge. Ultimately, this study posits that epistemic alienation is not merely a functional or educational disorder, but a profound ontological crisis that blocks the soul’s path toward perfection by undermining epistemic agency. By reasserting the Sadraean emphasis on the autonomy of the soul, the research offers a normative horizon for designing cognitive technologies that preserve human agency and existential dignity.
Keywords
Subjects
1. ابراهیمی دینانی، غلامحسین (۱۳۸۵). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، ۳ ج، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
2. پورحسن، قاسم؛ فضلی، مهدی (۱۳۹۸). «فاعلیت نفس در فرایند ادراک از منظر ابن‌سینا و ملاصدرا»، پژوهش‌های فلسفی، ۱۳(۲۸)، ۴۵- ۶۶.
3. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه، قم: مرکز نشر اسراء.
4. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸). معرفت شناسی دینی، قم: مرکز نشر اسراء.
5. مقدس، محمدمهدی (۱۳۹۹). «تحلیل و بررسی امکان هوش مصنوعی هیدگری در آرای هیوبرت دریفوس»، پژوهشنامه فلسفه و کلام، ۵۲(۱)، ۱۶۱- ۱۸۳.
6. حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۷۸). اتحاد عاقل به معقول، تهران: انتشارات حکمت.
7. حسینی خامنه‌ای، سیدعلی (۱۳۹۷). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران: انتشارات صهبا.
8. شریعتی، فهیمه؛ اکبرزاده توتونچی، محمدرضا (۱۴۰۱). «مقایسه ماهوی هوش انسانی با هوش مصنوعی از منظر فلسفه اسلامی با تأکید بر حکمت متعالیه ملاصدرا، راهگشایی در فهم جایگاه عقول برتر، حکمت معاصر، ۱۳(۳۵)، ۱۱۷-89.
9. شجاری، مرتضی (۱۳۹۵). فلسفه تکنولوژی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
10. صدرالدین الشیرازی (ملاصدرا)، محمدبنابراهیم (۱۳۸۰). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة (با تعلیقات ملاهادی سبزواری، تحقیق سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
11. صدرالدین الشیرازی (ملاصدرا)، محمدبنابراهیم (۱۹۸۱م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، 9 مجلدات، الطبعة الثالثة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
12. طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۶۲). اصول فلسفه و روش رئالیسم، با پاورقی مرتضی مطهری، ۵ ج، تهران: انتشارات صدرا.
13. طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۹۰). نهایةالحکمة، با تعلیقات محمدتقی مصباح یزدی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
14. عبودیت، عبدالرسول (۱۳۹۰). درآمدی به نظام حکمت صدرایی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
15. طباطبایی، سیده‌معصومه؛ رجبی، آرش (۲۰۲۴).« بررسی تطبیقی ظرفیت‌های هوش مصنوعی در بازسازی هویت و آگاهی انسانی از منظر حکمت متعالیه صدرالمتالهین و فلسفه ذهن جان سرل»، Journal of Theosophia Islamica، ۱ (۱)، ۱۱۴-95.
16. مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۳). آموزش فلسفه، ۲ ج، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
17. مطهری، مرتضی (۱۳۸۵). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی (انسان در قرآن)، تهران: انتشارات صدرا.
18. مطهری، مرتضی (۱۳۸۹). مجموعه آثار (حرکت و زمان در فلسفه اسلامی)، ج 13، تهران: انتشارات صدرا.
19. مطلبی کربکندی، حسین؛ مینایی، بهروز؛ دیرباز، عسگر (۱۳۹۳). «بررسی فلسفی امکان تحقق هوش مصنوعی قوی با توجه به دیدگاه‌های مختلف در مسئله ذهن و بدن»، فصلنامه علمی‌ـ‌پژوهشی فلسفه دین، ۱۱(۱)، ۱۷۳- ۱۹۶.
20. Carr, N. (2011). The shallows: What the internet is doing to our brains, W. W. Norton & Company.
21. Dotson, K. (2011). “Tracking epistemic violence, tracking practices of silencing”, Hypatia, 26(2), 236–257.
22. Dreyfus, H. L. (1992). What computers still can't do: A critique of artificial reason, MIT Press.
23. Fricker, M. (2007). Epistemic injustice: Power and the ethics of knowing, Oxford University Press.
24. Habermas, J. (1984). The theory of communicative action (Vol. 1), Beacon Press.
25. Heidegger, M. (1977). The question concerning technology and other essays (W. Lovitt, Trans.), Harper & Row.
26. Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow, Farrar, Straus and Giroux.
27. Kaminski, M. E. (2018). “The right to explanation, explained”, Berkeley Technology Law Journal, 34(1), 189- 218.
28. Kusch, M. (2019). “Epistemic agency: The role of self- trust”, Synthese, 196(12), 4955–4975.
29. Marx, K. (1959). “Economic and philosophic manuscripts of 1844 (M. Milligan, Trans.)”, Progress Publishers.
30. Mitchell, M. (2019). Artificial intelligence: A guide for thinking humans, Farrar, Straus and Giroux.
31. O'Neil, C. (2016). Weapons of math destruction: How big data increases inequality and threatens democracy, Crown.
32. Pasquale, F. (2015). The black box society: The secret algorithms that control money and information, Harvard University Press.
33. Pritchard, D. (2010). “Epistemic Dependence”, Philosophical Perspectives, 24(1), 305- 332.
34. Searle, J. R. (1980). “Minds, brains, and programs”, Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417–457.
35. Searle, J. R. (1983). Intentionality: An essay in the philosophy of mind, Cambridge University Press.
36. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power, PublicAffairs.
