ذهن

ذهن

منطق اکتشاف سنت‌های اجتماعی در تولید علوم انسانی اسلامی با تأکید بر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدیر گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 دانشیار گروه منطق فهم دین- پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
مطالعه سنت‌های اجتماعی و شناخت علل، عوامل و آثار آن‌ها، نقش بی‌بدیلی در تولید علوم انسانی و اجتماعی اسلامی دارد. بی‌گمان دستیابی به این‌گونه از قوانین، بر مبنای روش و منطق خاصی‌ صورت می‌پذیرد که از آن به منطق اکتشاف سنت‌های اجتماعی تعبیر می‌شود. منطق اکتشاف، به عنوان دستگاه روشگانی جامع، افزون بر روش (فرایند، قواعد، ابزارها و فنون)، به مبادی و مبانی فهم سنن الهی نیز می‌پردازد.

مقاله حاضر در مقام گردآوری از روش کتابخانه‌ای و به لحاظ ماهیت، از روش عقلی-تحلیلی به برخی روش‌های مهم در فهم و استنباط سنت‌های اجتماعی می‌پردازد.

از یافته‌های این پژوهش، می‌توان به ظرفیت‌های روش عقلی و نقلی در فهم سنت‌های اجتماعی اشاره نمود؛ اما به دلیل پیچیده و ذومراتب‌بودن سنن الهی از یک سو و محدودیت‌های روش‌های عقلی و نقلی، کاربست منطق تلفیقی و همگرا، ضرورت می‌یابد. این منطق جامع، افزون بر اعتبار، روایی و تعمیم‌پذیری، قابلیت فهم و استنباط تمامی سطوح و مراتب سنن الهی را داراست.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. منابع و مآخذ

    *قرآن.

    1. ابن‌فارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغة، چ1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی‏.
    2. ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان‌العرب، چ3، بیروت: دار صادر.
    3. ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، چ4، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏.
    4. ایمان، محمدتقی و اسلام آقاپور (1386). «تکنیک زاویه‌بندی در تحقیقات علوم انسانی»، روش‌شناسی علوم انسانی (حوزه و دانشگاه)، ش52.
    5. آقاجانی،‌ نصرالله (1393). «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، اسلام و مطالعات اجتماعی، زمستان، ش ۷، صص32 -60.
    6. بحرانی، شیخ یوسف (۱۴۰۵). الحدائق الناضرة، بیروت: دارالاضواء.
    7. بهمنی، سعید (1400). «هفت چالش فرارروی به‌کارگیری سنت‌های الهی در شبیه‌سازی و هوش مصنوعی»، چهارمین نشست از سلسله نشست‌های عصرانه فناوری‌های هوشمند؛ ۲۶/۰۷/۱۴۰۰.
    8. بهمنی، سعید (1397). نظریه‌پردازی قرآن‌بنیان، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    9. ترخان، قاسم (۱۴۰۰). «برآیند اعتقاد قرآنی به جهان غیب در روش علوم انسانی»، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، پاییز، شماره پیاپی ۲۴، صص۱۱-۳۱.
    10. ترخان، قاسم (1399). «نقش و تأثیر علل و عوامل فرامادی در بلایای طبیعی»، قبسات، سال ۲۵، تابستان، شماره ۹۲، صص۳۵-۶۵.
    11. ترخان، قاسم (1401). مبانی جهان‌شناختی علوم انسانی اسلامی از منظر قرآن کریم، چ۱، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    12. جوادی آملی، عبدالله (1389). ادب فنای مقربان، محقق: محمد صفایی، ج ۵، چ3، قم: اسراء.
    13. جوادی آملی، عبدالله (1388). تسنیم، محقق: عبدالکریم عابدینی، ج15، چ2، قم: اسراء.
    14. جوادی آملی، عبدالله (1386). شریعت در آینه معرفت،‌ محقق: حمید پارسانیا، چ5، قم: اسراء.
    15. حقیقت، سیدصادق (1381-1382). «بر حاشیه روش تحقیق در علوم سیاسی»، دانش‌پژوهان، نیمسال دوم، ش1، صص33-42.
    16. حقیقت، سیدصادق (1385). روش‌شناسی علوم سیاسی، چ1، قم: دانشگاه مفید.
    17. دوورژه، موریس (1362). روش‌های علوم اجتماعی، ترجمه خسرو اسدی؛ تهران: امیرکبیر.
    18. رجبی، محمود (1383) «قانونمندی جامعه و تاریخ»، فصلنامه تاریخ در آیینه پژوهش، تابستان، ش2، صص23-64.
    19. رشاد، على اکبر (1383). فلسفه دین، چ1، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى.
    20. روحانی، تورج و عرفائی، محسن (1395). پیشرفت و تعالی از دیدگاه سنت‌های الهی؛ چ1، قم: میراث ماندگار.
    21. زرکشی، بدرالدین (1391ق) البرهان فی علوم القرآن، دارالمعرفه، بیروت.
    22. سیدی‌فرد، سیدعلی (1400). «سنت‌های الهی و حساسیت‌ به داده‌های تجربی: ملاحظاتی مفهومی و توصیه‌هایی روشی»، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، زمستان، ش۲۵، صص۱۱-۲۵.
    23. شریفی، احمدحسین (1395). روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی، چ1، تهران: انتشارات آفتاب توسعه.
    24. صدر، سیدمحمدباقر (1398ق). المدرسة القرآنیة، چ3، قم: مرکز الابحاث و الدراسات التخصصیه للشهید الصدر.
    25. صدر، سیدمحمدباقر (1421ق). المعالم الجدیدة، قم: مرکز الدراسات و االبحاث التخصصیة للشهید لصدر.
    26. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن، چ2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
    27. طباطبایى، سیدمحمدحسین (1364). اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، صدرا.
    28. طوسی، ابی‌جعفر محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، چ1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    29. طوسی، محمد بن الحسن (1414). الأمالی، چ1، قم: دار الثقافة.
    30. علی‌تبار، رمضان (1400). منطق فهم دین، تهران: سازمان سمت.
    31. علی‌تبار، رمضان (1401). منطق علوم انسانی اسلامی (فراروش)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    32. فیض کاشانی، ملامحسن (1378). تفسیر صافی، تهران: کتاب فروشی اسلامی.
    33. فیومی، احمدبن محمد (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، چ2، قم: موسسة دارالهجرة.
    34. کرمی، علی (1370). ظهور و سقوط تمدن‌ها از دیدگاه قرآن کریم، قم: نشر مرتضی.
    35. کلینی، محمدبن ‌یعقوب‏ (1407ق). الکافی، چ4، تهران: دارالکتب‌الإسلامیة.
    36. کوشا، غلام‌حیدر (1389). «پژوهشی در الگوی مطالعۀ سنت‌های اجتماعی در قرآن»، معرفت فرهنگی اجتماعی، بهار، ش ۲، صص۳۳-۵۶.
    37. محمدی‌گیلانی، محمد و قربانی‌لاهیجی، زین‌العابدین (1385). قرآن و سنن الهی در اجتماع بشر، چ2، تهران: سایه.
    38. مسعودی، عبدالهادی (1389)، روش فهم حدیث، قم: انتشارات زائر.
    39. مصباح یزدی، محمدتقی (1378). آموزش فلسفه، تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر، شرکت چاپ و نشر بین الملل.
    40. مصباح یزدی، محمدتقی (1398). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، چ۲، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی7.
    41. مصطفوی، حسن (1371). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چ1، مؤسسه الطباعه والنشر وزارت فرهنگ و ارشاد.
    42. مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه، چ1، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    43. مؤیدی، علی (1399). سنجش رابطه استخلاف صالحان با سنن الهی و تببین ترتیب و جایگاه آن‌ها از منظر قرآن؛ رساله سطح 4 حوزه علمیه قم.
    44. نوری، نجیب‌الله (1391). «به‌کارگیری روش تلفیقی در مطالعات علوم انسانی»، مندرج در مجموعه مقالات مبانی فلسفی علوم انسانی، ج3، قم: مؤسسه آموزشی امام خمینی7.
    45. هیشور، محمد (1417ق). سنن القرآن فی قیام الحضاره و سقوطها، الطبعة الأولی، قاهرة: المعهد العالمی للفکر الاسلامی.