ذهن

ذهن

طرحواره‌های تصویری و کارکرد آن‌ها از دیدگاه زبان‌شناسی شناختی در سورۀ مبارکه حشر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه یزد، یزد، ایران
چکیده
معناشناسی‌شناختی، زبان را به‌عنوان بخشی از توانایی شناختی بشر می‌داند که می‌تواند جهان متصور انسان را تبیین کند. تجربه‌های جسمانی عاملی مهم، برای شکل‌گیری مفاهیم در ذهن هستند. یکی از تئوری‌های اصلی در این حوزه طرحواره‌های تصویری (حجمی، حرکتی، قدرتی) است که از جمله مهم‌ترین سازوکارها جهت دریافت مفاهیم پنهان قرآن و ابزاری جهت تحلیل معانی آن است. در پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای مفاهیم سورۀ حشر با سازوکار طرحواره‌های تصویری مورد بررسی قرار گرفته تا تاثیر و کاربرد انواع طرحواره‌های تصویری در مفهوم‌سازی مضامین آیات و درک کاملتر از مفاهیم انتزاعی بر مخاطب روشن گردد . یافته‌ها نشان داد در سورۀ حشر مفاهیم عذاب، عبرت، قرآن، فقر و... با طرحوارۀ حرکتی و جهنم، لجاجت، قلب، ایمان، حسد و... با طرحوارۀ حجمی و کفر، ایمان، ترک بخل، تقدیر و... با طرحوارۀ قدرتی و نیز برای بیان «فقر» در قالب دو طرحوارۀ حرکتی و قدرتی و «قرآن» در قالب دو طرحوارۀ حرکتی و حجمی استفاده ‌شده‌است. نتایج بیانگر آن است در این سوره هر سه نوع طرحواره به‌کار رفته‌است و طرحوارۀ حجمی از بالاترین بسامد و طرحوارۀ قدرتی از کمترین بسامد برخوردار است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن کریم، ترجمۀ ناصر مکارم شیرازی.

    1. ابن فارس، احمد (1399ق). معجم مقاییس اللغه، بی‌جا: دارالفکر.
    2. ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان‌العرب، بیروت: دار صادر.
    3. امین، مهدی (1370). معارف قرآن در المیزان، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
    4. امینی، فریده (1402). «طرحواره‌های تصویری و نقش آن در شکل‌گیری شبکه شعاعی مطالعه موردی ماده «دبر» در قرآن کریم»، نشریه علمی ذهن، دوره 24، ش٩٤.
    5. افخمی، علی و اصغری، سیده زهرا (1391). «چگونگی اشتقاق مفاهیم غیرمکانی از مکانی حرف اضافۀ «در» در حوزۀ معناشناسی و براساس نظریۀ LCCM»، دوفصلنامۀ علمی ـ پژوهشی زبان‌پژوهی دانشگاه الزهراءE، سال چهارم، ش7.
    6. امینی، فریده (1397). تبیین استعاره‌های مفهومی حوزه داوری در قیامت در قرآن کریم؛ رساله دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، تهران: دانشگاه الزهراءE، 1397.
    7. ابوحیان، محمد بن یوسف (1420ق). البحر المحیط فى التفسیر، چ1، بیروت: دارالفکر.
    8. اسودی، علی و مدیری، سمیه (1400). «بررسی طرحواره‌های تصویری قرآن کریم براساس نظریه جانسون (مطالعه موردی سوره صافات)»، نشریه پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، ش3.
    9. بیضاوى، عبدالله بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیرالبیضاوى)، چ1، بیروت: دار إحیاء التراث.
    10. تیلر، جان رابرت (1383). بسط مقولۀ مجاز و استعاره، مترجم: مریم صابری، تهران: مهر.
    11. حسینى همدانى، محمد (1404ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن، چ1، تهران: بی‌نا.
    12. حجتی، محمدباقر (1368). پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، تهران: انتشارات اسوه.
    13. خسروی، سمیرا؛ خاکپور، حسین و دهقان، سمیرا (1393). «بررسی طرحواره‌های تصوری در معناشناسی شناختی واژگان قرآن (با تمرکز بر طرح حجمی، حرکتی و قدرتی)»، فصلنامه پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، سال2، ش24.
    14. خطیب، عبدالکریم (1424ق). التفسیر القرآنى للقرآن، چ1، بیروت: دارالفکر العربی.
    15. روشن، بلقیس و اردبیلی؛ لیلا (1399). مقدمه‌ای بر معناشناسی شناختی، چ3، تهران: علم.
    16. راسخ مهند، محمد (1392). درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی (نظریه‌ها و مفاهیم)، تهران: انتشارات سمت.
    17. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1393). منطق تفسیر قرآن (4)، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی`.
    18. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن، المحقق: صفوان عدنان الداودی، چ1، دمشق: دارالقلم، الدارالشامیة.
    19. سعیدی روشن، محمدباقر (1396). «جستاری در معناشناسی‌شناختی و کارایی آن در خوانش قرآن کریم»، مطالعات قرانی و فرهنگ اسلامی، سال1، ش1.
    20. سلیمی، سیده فاطمه و علی‌نتاج، زهرا (1396). «کارکرد طرحواره‌های تصویری در مفاهیم تربیت اخلاقی قرآن»، سراج منیر، ش29.
    21. شاه ‏عبدالعظیمى، حسین (1363). تفسیر اثنى‌عشرى، چ1، تهران: میقات.
    22. صادقی، حسن (1400). «بررسی تطبیقی آیات فیء در سوره مبارکه حشر از دیدگاه فریقین»، مطالعات تطبیقی قرآن‌پژوهی، ش11.
    23. صفوی، کوروش (1379). درآمدی بر معناشناسی، چا، تهران: انتشارات سوره.
    24. طیب، عبدالحسین (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن، چ2، تهران: بی‌نا، 1369.
    25. طبرى، محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبرى)، چ1، بیروت: دارالمعرفة.
    26. طبرسى، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.
    27. طباطبایى، سید محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن، چ2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    28. فاکر میبدی، محمد و احمدی، لیلا (1396). «ویژگی‌های یهود در طول تاریخ از دیدگاه فریقین با تأکید بر سوره حشر»، مجلۀ حسنا، ش33.
    29. فراهیدی، خلیل (بی‌تا). العین، بی‌جا: دار و مکتبة الهلال.
    30. قائمی‌نیا، علیرضا (الف) (1399). معناشناسی (2)، چ1، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    31. قائمی‌نیا، علیرضا (ب) (1399). معناشناسی (1)، چ1، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    32. قائمی‌نیا، علیرضا (ج) (1396). معناشناختی قرآن، چ2، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    33. قرشى بنابى (الف)، على‏اکبر (1412ق). قاموس قرآن، چ6، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    34. قرشى بنابى(ب) (1375). على‏اکبر، تفسیر احسن‌الحدیث، چ2، تهران: بنیاد بعثت.
    35. قرائتی، محسن (1384). تفسیر سورۀ اسراء، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
    36. کاشفی، حسین بن علی (بی‌تا). تفسیر حسینى (مواهب علّیه)، چ1، سراوان: کتابفروشی نور.
    37. کرد زعفرانلو، عالیه و ابراهیم پورنیک، فائقه (1398). «بررسی طرحواره‌های تصویری جانسون در آیات توصیف‌کننده دوزخ و بهشت در چارچوب معناشناسی شناختی»، مجلۀ ذهن، ش79.
    38. لیکاف، جورج و جانسون، مارک (1394). استعاره‌هایی که با آن‌ها زندگی می‌کنیم، مترجم: هاجر آقا ابراهیمی، چ1، تهران: نشر علم.
    39. مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    40. محمدی، مجید و فرشته جمشیدی (1399). «بررسی طرحواره‌های تصویری و استعاره‌های مفهومی در جزء سی‌ام قرآن کریم»، فصلنامه مطالعات ادبی متون اسلامی، ش18.
    41. مهدوی دامغانی، علی (1397). تابش حق (تفسیر سورۀ حشر)، تهران: دلیل ما.
    42. مغنیه، محمدجواد (1424ق). التفسیر الکاشف، چ1، قم: دار الکتاب الإسلامی.
    43. مسلم جوی، مریم؛ معصومی، محمدحسن و جنتی‌فر، محمد (1401). «بررسی توصیفی نقش حروف جر در تنوع معنایی آیات قرآن کریم با تکیه بر رویکرد طرحواره تصویری حرکتی لیکاف و جانسون»، مجلۀ ذهن، ش91.
    44. ناظمیان، هومن؛ اسودی، علی و اکبری، محمد (1401). «طرحوارۀ تصویری در سورۀ یوسف براساس معناشناسی شناختی»، پژوهشنامۀ نقد ادب عربی، ش25.