ذهن

ذهن

‌نقد پارادایم‌های علوم انسانی بر مبنای فطرتمندی انسان در قرآن (با تأکید بر دانش سیاست)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد عابدی
استادیار گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران
10.22034/zehn.2025.2046928.2071
چکیده
فطرت وسرشت مشترک انسان در پارادایم طبیعتگرایی به رسمیت شناخته نمی شود و برآیند روش شناختی آن در علوم انسانی از جمله سیاست، کاربست انحصاری روش تجربی در معرفت انسان است و روش غیرتجربی جایگاهی در آن ندارد. نیزموضوع فطرت در فضای اندیشگی قرآنی پذیرفته شده است،لذا امتدادش در ابعاد مختلف علوم انسانی اسلامی باید پیگیری شود. در پاسخ به این مسئله که آیا پذیرش فطرت در قرآن نقش روشی در پارادایم علوم انسانی موجود، و روش علوم انسانی اسلامی دارد؟ تحقیق با تاکید بر این فرض که پذیرش فطرتمندی قرآن بنیان «تاثیرات اصلاحی» در پارادایم علوم انسانی و روش آنها، و «الزاماتی روشی» در علوم انسانی قرآن بنیان دارد، به روش توصیفی تحلیلی، در برآیندهای بخش اول با تاکید بر سیاست، نقد و تصحیح پارادایم اثباتگرایی؛ هرمنوتیکی و انتقادی و روششان را پیشنهاد می دهد و در روش علوم انسانی اسلامی نیز، امکان کل نگری به انسان و مطالعات فرامکانی، زمانی و توجه به امور ثابت در همه انسان ها؛ نیازمندی علوم انسانی اسلامی به روش متناسب با منبعیت فطرت در ادراکات حصولی نظری و عملی؛ و لزوم تناسب روش مطالعه «روابط کنش های سیاسی و... انسان با کمال وی»، با منبع وحیانی را یادآور می شود.
کلیدواژه‌ها
برآیند
پارادایم
روش
فطرت
قرآن
علوم انسانی
علوم سیاسی

موضوعات

  1. قرآن کریم

    1. آدلر، مورتیمر (1379). ده اشتباه فلسفی. ترجمه انشاء الله رحمتی، تهران: الهدی.
    2. اسدی‌نسب، محمدعلی (1401). مبانی قرآن شناختی علم دینی با تأکید بر علوم انسانی اسلامی. چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    3. بستان، حسن و همکاران (1390). گامی به‌سوی علم دینی. چ1، قم: حوزه و دانشگاه.
    4. پالمر، ریچارد (1377). علم هرمنوتیک. ترجمه سعید حنایی کاشانی، تهران: هرمس.
    5. ترخان، قاسم (1396). ویژگی‌های پارادایمی موضوع علوم انسانی اسلامی از نگاه علامه طباطبایی (مقاله علمی وزارت علوم)، قبسات، سال بیست و دوم، تابستان 1396، شماره 84، صص ۲۹-۵۲.
    6. ترخان، قاسم (1397). «ویژگی‌های پارادایمی موضوع علوم انسانی اسلامی»، مجموعه مقالات همایش تفسیر المیزان و علوم انسانی اسلامی، ج1، چ1، صص149ـ170.
    7. ترخان، قاسم (1400). عقل شناخت. چ1، تهران: انتشارات بین‌الملل.
    8. ترخان، قاسم (1402). برآیند مبانی کلامی درعلوم انسانی اسلامی. چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    9. ترخان، قاسم و پورامینی، محمدباقر (1402). «تحلیل تطبیقی کاربست عقل فطری در نگره تفکیک و سلفیه»؛ دوفصلنامه علمی فلسفه تطبیقی؛ دوره 1، شماره 2.
    • جعفری، علی‌اصغر (1383). «مبانی معرفت‌شناختی فطرت»؛ نشریه خردنامه صدرا، زمستان، شماره 38، صص57ـ86.
    1. جعفری، محمدتقی (1380). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامى، آستان قدس رضوی.
    • جوادی آملی، عبدالله (1379). تفسیر موضوعی (فطرت در قرآن. ج12، قم: اسراء.
    • خسروپناه، عبدالحسین (1394). «علوم انسانی: چیستی، ساحت‌ها و فرایندهای تحول در آن»، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی؛ دوره ۱، ش۱، صص 7-34.
    • خسروپناه، عبدالحسین و همکاران (1392). در جستجوی علوم انسانی اسلامی. چ1، قم: نشر معارف.
    1. خمینی، روح‌الله (1386). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی€.
    • رهبری، مهدی (1385). هرمنوتیک و سیاست، مروری بر نتایج سیاسی هرمنوتیک فلسفی هانس گئورگ گادامر. تهران: کویر.
    • زمخشری، محمودبن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. چ3، لبنان: دار الکتاب العربی.
    • سارتر، ژان پل (1384). اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر. ترجمه مصطفی رحیمی، چ11، تهران: انتشارات نیلوفر.
    • سایر، اندرو (1388). روش در علوم اجتماعی رویکردی رئالیستی. ترجمه عماد افروغ، چ2، دانشگاه تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
    1. سبحانی، جعفر (1375). مدخل مسائل جدید در علم کلام. چ1، قم، مؤسسه امام صادق†.
    2. سروش، عبدالکریم (1393). تفرج صنع. چ9، تهران: نشر صراط.
    3. سعیدی، روح‌الأمین. تحول مفهوم قدرت در اندیشه حضرت امام€. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سید علی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) ـ مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی 8/3/1389.
    4. شاکرین، حمیدرضا و همکاران (1399). مبانی الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت. چ1، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    5. شریفی، احمدحسین (1397). مبانی علوم انسانی اسلامی. چ1؛ تهران: انتشارات آفتاب توسعه.
    6. طباطبایی، سید محمدحسین (1377). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
    7. طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم.
    8. علی‌تبار، رمضان (1401). فراروش، منطق علوم انسانی اسلامی. چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی.
    9. فخر رازی، محمد‌بن عمر (بی‌تا) مفاتیح‌الغیب. چ دوم، تهران: دار الکتب العلمیه.
    10. فراتی، عبدالوهاب (1379). رهیافت‌های نظری بر انقلاب اسلامی. چ2، قم: دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد نمایندگی مقام رهبری در دانشگاه).
    11. فراستخواه، مقصود (۱۳۹۵). روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر «نظریۀ برپایه» (گراندد تئوری، GTM). تهران: آگاه.
    12. فیض‌الاسلام (بی‌تا). نهج‌البلاغه، تهران.
    13. کاپلستون، فریدریک (1362). تاریخ فلسفه. ترجمه جلال‌الدین مجتبوی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    14. کاتوزیان، ناصر (1377). فلسفهٔ حقوق. تهران: شرکت سهامی انتشار.
    15. کلاله ساداتی، محمدتقی و ایمان، احمد (1392). فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی نزد اندیشمندان مسلمان (مدل روش‌شناختی از علوم اسلامی). چ1، قم: پژوهشگاه حوزه ودانشگاه.
    16. کوهن، ‌تامس (1369). ساختار انقلاب‌های علمی. ترجمه احمد آرام، چ1، تهران،‌ سروش.
    17. کی‌نیا، مهدی (1348). کلیات مقدماتی حقوق. تهران: دانشگاه تهران.
    18. مصباح یزدی، محمدتقی (1386). آموزش‌فلسفه. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
    19. مصباح یزدی، محمدتقی (1393) معارف قرآن: خداشناسی، کیهان شناسی، انسان‌شناسی. چ7، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی€.
    20. مطهری، مرتضی (1372). مجموعه آثار. ج15، چ 8، قم: صدرا.
    21. مطهری، مرتضی (1375). مجموعه آثار. ج3، چ5، قم: صدرا.
    22. مطهری، مرتضی (1389). فطرت. چ22، تهران.
    23. مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. چ10، تهران: دار الکتب الاسلامیه.