ذهن

ذهن

تحلیل دوگانۀ ذاتیت و اعتباریت در نحوۀ اتصاف علم به کاشفیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا احمدی پور 1
حامده راستایی 2
1 فارغ التحصیل ارشد فلسفۀ غرب دانشگاه فردوسی مشهد
2 استادیار، گروه فلسفه، مؤسسه آموزش عالی آل طه، تهران، ایران
10.22034/zehn.2025.2053206.2089
چکیده
کسی که نسبت به عدم دسترسی مستقیم خود به بخش‌ اعظمی از جهان ـ جهان بیرون ـ آگاهی یافته و در عین حال نمی‌تواند خود را به صورت مطلق از دسترسی به آن جهان محروم بداند در پی یافتن واسطه‌ای برای دسترسی ـ و لو غیر مستقیم ـ به جهان بیرون است. علم، نقش آن واسطه را بازی می‌کند؛ ایدۀ وساطت علم برای دسترسی به جهان بیرون، بر اساس ویژگی کاشفیت ـ حکایت و بازنمایی ـ اگر چه تازه نیست اما تبیین نحوۀ اتصاف علم به ویژگی کاشفیت از پرسش‌هایی است که در دو قرن اخیر به اندیشۀ اسلامی راه پیدا کرده است. کاشفیت برای علم گاهی از اوصاف ذاتی، و گاهی از اوصاف اعتباری شمرده می‌شود. این پژوهش پس از نشان دادن بنیاد ایدۀ کاشفیت، و تبیین چگونگی اتصاف علم به کاشفیت ذاتی و کاشفیت اعتباری، چالش‌های پیش‌روی هر کدام از آن دو رویکرد را بررسی کرده و در نهایت به اثبات رسانده است که کاشفیت نه از ذاتیات علم است و نه از سر ناچاری و اضطرار برای علم اعتبار شده است بلکه از اوصافی است که نفی آن از علم، به هیچکدام از «نفی علم» و «نفی رئالیسم» نمی‌انجامد.
کلیدواژه‌ها
کاشفیت علم
وصف ذاتی
وصف اعتباری
رئالیسم و ایدئالیسم
علامه طباطبایی. 

موضوعات

  1. احدی، علی؛ سلیمانی امیری، عسکری و صانعی، علیرضا (1401). «قطع و یقین از منظر علم اصول و معرفت‌شناسی برپایۀ دیدگاه آخوند خراسانی و علامه طباطبایی»، معارف عقلی، شمارۀ چهل و چهارم، صص33-56.
  2. اسماعیلی، محمدعلی و احمدی، سید محمدمهدی (1394). «پژوهشی در حجیت ذاتی قطع در علم اصول»، فقه، سال بیست و دوم، شمارۀ 1، صص101-130.
  3. اصفهانی، محمدحسین (1429). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. بیروت: مؤسسة آل‌البیت‰ لاحیاء التراث.
  4. انصارى، مرتضى‌ر(1428ق). فرائدالاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
  5. آهنگران، محمدرسول (1390). «تحکیم و تکمیل دیدگاه امام خمینی€ در نقد حجیت ذاتی قطع»، فقه و اصول، شمارۀ 86، صص9-32.
  6. حلی، حسن‌بن یوسف (1371). الجوهر النضید. قم: بیدار.
  7. ربیعی، صباح (1384). الانسان و العقیدة. قم: باقیات.
  8. سبزواری، هادی‌بن مهدی (1379). شرح المنظومة. قم: ناب.
  9. شیرازی، محمدبن ابراهیم (1423ق). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  10. طباطبایی، سید محمدحسین (1387). اصول فلسفۀ رئالیسم. قم: بوستان کتاب.
  11. طباطبایی، سید محمدحسین (1402ق) (الف). حاشیة الکفایة. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
  12. طباطبایی، سید محمدحسین (1402ق) (ب). مجموعة رسائل العلامة الطباطبایی. قم: مکتبة فدک.
  13. طباطبایی، سید محمدحسین. (1404ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  14. طوسی، محمدبن محمد [خواجه نصیرالدین طوسی] (1371). التجرید فی علم المنطق. الجوهر النضید، قم: بیدار.
  15. طوسی، محمدبن محمد [خواجه نصیرالدین طوسی] (1383). اجوبة المسائل النصیریة. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
  16. فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1420ق). معتمد الاصول تقریر ابحاث الاستاذ الاعظم و العلامة الافخم آیة الله العظمی السید روح الله الموسوی الخمینی€. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی€.
  17. فیاضی، غلامرضا (1386). نهایة الحکمة با تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی. قم: مرکز انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی€
  18. کاظمی خراسانی، محمدعلی (1376). فوائد الاصول من افادات قدوة الفقهاء و المجتهدین آیة الله فی الارضین المیرزا محمدحسین الغروی النائینی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
  19. کدیور، محسن (1378). مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقا علی مدرس طهرانی. جلد دوم: رسائل و تعلیقات، تهران: اطلاعات.
  20. مطهری، مرتضی (1385). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. تهران: صدرا.
  21. مظفر، محمدرضا (1424ق). المنطق. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
  22. مظفر، محمدرضا (1387). اصول الفقه. قم: بوستان کتاب.
  23. ملایی، رضا (1393). «بررسی تبیین‌های مختلف از کاشفیت علم حصولی در فلسفه اسلامی». حکمت اسراء، شمارۀ بیست و دوم، صص 53-72.
  24. نیکویی، مجید و سیمایی صراف، حسین (1398). «نقدی بر کاشفیت قطع از واقع در پرتو معرفت‌شناسی جدید»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال یازدهم، شمارۀ بیستم، صص 373-402.