ذهن

ذهن

مقایسه دو نظریه‌ی علم دینی و تجربه دینی در حل تعارض علم و دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 استادیار گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
با توجه به اهمیت روز افزون علم و سعی برخی معاندان در ایجاد معارضه بین علم و دین و بی‌اهمیت جلوه دادن مسائل دینی و تأثیرات این بحث در سایر مسائل انسانی از جمله تحدید نقش دین در عرصه‌های اجتماعی، پژوهش حاضر بر آن شد تا به‌صورت تطبیقی، دو نظریه علم دینی و تجربه دینی را که از سوی دو اندیشمند معاصر جهان اسلام؛ آیت الله جوادی آملی و محمد اقبال لاهوری در جهت رفع تعارض علم و دین مطرح شده است، مورد تبیین و بررسی قرار دهد. طبق بررسی انجام شده، این دو نظریه، از جهاتِ: اعتقاد به سازگاری تکوینی علم و دین؛ مکمل بودن آن دو نسبت به همدیگر؛ نفی مطلق‌گرایی علوم تجربی؛ امکان حل تعارض ظاهری بین علم و دین و لزوم تحریف‌زدایی از احکام نقلی نادرست، یکسان‌اند، اما از جهاتِ واقع گرایی یا ذهن گرایی، تناسب یا عدم تناسب با مبانی معرفت‌ دینی، انطباق یا عدم انطباق با اصول دینی، تعاضد یا تمایز عقل و وحی در کشف دین؛ نقش حداکثری عقل و وحی در توسعه علوم، سنجش‌پذیری یا عدم سنجش پذیری دین با معیارهای تجربه بشری، عمومیت یا اختصاصی بودن راه حل، در تقابل با یکدیگرند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
1. سیدرضی (1374). نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم: مرکز البحوث الإسلامیه.
2. اقبال لاهوری، محمد (۱۳۴۵). احیای فکر دینی در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران: رسالت قلم.
3. اقبال لاهوری، محمد (1372). زندگی و افکار اقبال، ترجمه شهین‌دخت کامران مقدم، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
4. اقبال لاهوری؛ محمد (1379). بازسازی اندیشه دینی در اسلام، ترجمه محمد بقایی، تهران: انتشارات فردوس.
5. انور، عشرت (۱۳۷۰). مابعدالطبیعه از دیدگاه اقبال، ترجمه محمد بقایی‌ماکان، تهران: انتشارات حکمت.
6. باربور، ایان (1362). علم و دین، ترجمه بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: ‌نشر مرکز دانشگاهی.
7. جوادی آملی، عبد الله (1384). وحی و نبوت، قم: اسراء.
8. جوادی آملی، عبدالله (1378). تفسیر تسنیم، ج 1، قم: اسراء.
9. جوادی آملی، عبدالله (1381). صورت و سیرت انسان در قرآن (تفسیر موضوعی)، ج ١٤، قم: اسراء.
10. جوادی آملی، عبدالله (1383). تفسیر تسنیم، ج 5، قم، اسراء.
11. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، تنظیم و تحقیق احمد واعظی، قم: مرکز نشر اسراء.
12. جوادی آملی، عبدالله (1388). «تبیین برخی از مطالب منزلت عقل در هندسه معرفت دینی»، اسراء، شماره 2، زمستان، صص 17-40.
13. جوادی ‌آملی، عبدالله (1389). انتظار بشر از دین، تحقیق محمدرضا مصطفی‌پور، قم: مرکز نشر اسراء.
14. جوادی آملی، عبدالله (1392). دین‌شناسی، تحقیق محمدرضا مصطفی‌پور، قم: مرکز نشر اسراء.
15. حبیبی، رضا و شجاعی شکوری، محمد (1391). فلسفۀ علوم تجربی، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
16. خراسانی، محمدکاظم (۱۳۷۳). کفایة‌الاصول، قم، مؤسسةالنشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
17. رنجبر حقیقی، علی (1383). «علم حضوری و حصولی»، فصلنامه معرفت، شماره 76، فروردین.
18. سعیدی، محمدرضا. (۱۳۷۸). فلسفه علم دینی: مبانی و اصول، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینیw.
19. شهابی، محمود (1361). رهبر خرد، تهران: کتابفروشی خیام.
20. طباطبایی، محمدحسین (1364). بدایةالحکمه، قم: مؤسسة‌النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم.
21. طباطبایی، محمدحسین (1374). نهایة‌الحکمه، قم: النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم.
22. طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
23. عبداللهی، محمود (1385). وحی در قرآن، قم: بوستان کتاب.
24. فخری، ماجد (1372). سیر فلسفه در جهان اسلام، ترجمۀ نصراالله پورجوادی و دیگران، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
25. فعالی، محمدتقی (1380). معرفت‌شناسی دینی، قم: زلال کوثر.
26. قائمی‌نیا، علیرضا (1381)، وحی و افعال گفتاری، قم: زلال کوثر.
27. مشکات، عبدالرسول (1394)، فرهنگ واژه‌ها (درآمدی بر مکاتب و اندیشههای معاصر)، تهران: سمت.
28. مصطفی، ابراهیم و دیگران (1410ق/ 1989م). المعجم‌الوسیط، استانبول: دارالدعوه.
29. معلمی، حسن (1380). نگاهی به معرفت شناسی در فلسفه غرب، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
30. مقتدری، علی (۱۳۸۱). اصول و مبانی علم دینی، تحلیل مقایسه‌ای، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
31. هات، جان‌اف (1377).‌ «خدا در علم جدید»، ترجمه بتول نجفی،‌ علم و دین، شماره 3، پاییز و زمستان، صص 37-52.
32. واعظی، احمد (۱۳۸۷). «علم دینی از منظر آیت‌الله جوادی آملی»، روش‌شناسی علوم انسانی، ش ۵۴، فروردین، صص 9-23.