ذهن

ذهن

نسبت «عقل» و «خیر» در فلسفه فارابی (با نگاهی به کارکرد آن در رهیافت انسان پسامدرن)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد تمام گروه معرفت‌شناسی و علوم شناختی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
«عقل» در مجموعه آثار فارابی، به‌مثابه قوه‌ای از قوای نفس انسانی که او را از دیگر حیوانات متمایز می‌سازد، دارای جایگاهی بس رفیع است. مسئله پژوهش حاضر این است که عقل به این معنا چه نسبتی با «خیر» دارد و آیا چنین نسبتی می‌تواند نقشی در رهیافت انسان پسامدرن ایفا ‌کند؟ فارابی در رساله فی‌العقل، شش اطلاق یا معنا را برای عقل در نظر گرفته است، اما آنچه از معانی عقل، در مبحث «خیر» و «خیرخواهی»، مدخلیت تام دارد، به‌ویژه معنای اول (تعقل به‌معنای کلی و تأمل نیکو در استنباط افعال خیری که شایسته عمل‌کردن هستند) و معنای چهارم (عقل عملی و ناظر به‌وجه اخلاقی) است. همچنین فارابی در رساله فصول منتزعه، نسبت عقل، فضیلت و سعادت را ترسیم می‌کند و در لابه‌لای مباحث خویش متعرض بحث از خیر نیز می‌شود. در این رساله، قوای نفس ـ به‌ویژه عقل ـ با فضیلت‌ها و سعادت انسانی نسبتی وثیق دارند و وصول به سعادت غایی، بالمآل، در گروِ کسب فضیلت‌های قوه ناطقه به‌ویژه «تعقل» و «عقل عملی» است. بااین‌حال، انسان پسامدرن، با چالش‌های عملی و انضمامیِ جدی روبه‌روست که از آن جمله می‌توان به برخی از «شرور خودخواسته» اشاره کرد. پژوهش حاضر، با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با رویکرد عقلی نشان داده است که شرور خودخواسته بشری در دوره ما بالمآل معلولِ «جداسازی عقل و خیر» و «تغییر معنای این‌ دو» هستند و نگره فارابی در نسبت عقل و خیر می‌تواند با از میان برداشتن این دو علت، معلول آن‌ها را تا حد قابل‌توجهی تحت کنترل انسان درآورد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


 ارسطو (1399). مابعدالطبیعه، ترجمه حسن لطفی، تهران: طرح نو.
2. تیلیش، پل (1375). پویایی ایمان، ترجمه حسین نوروزی، تهران: انتشارات حکمت.
3. تیلیش، پل (1376). الهیاتِ فرهنگ، ترجمه مراد فرهادپور و فضل‌الله پاکزاد، تهران: طرح نو.
4. راس، دیوید (1377). ارسطو، ترجمه مهدی قوام‌صفری، تهران: انتشارات فکر روز.
5. فارابی، ابونصر (1371). التنبیه علی سبیل السعادة، در أربع رسائل فلسفیه، تحقیق و تقدیم و تعلیق جعفر آل‌یاسین، تهران: انتشارات حکمت.
6. فارابی، ابونصر (1405 الف). الجمع بین رأیی الحکیمین، مقدمه و تعلیق از البیر نصرى نادر‏‏، چاپ دوم، تهران: انتشارات الزهراء‏‏.
7. فارابی، ابونصر (1405 ب). فصوص‌الحکم، تحقیق از شیخ محمدحسن آل‌یاسین‏‏‏، چاپ دوم، قم: انتشارات بیدار‏‏.
8. فارابی، ابونصر (1405 ج). فصول منتزعه، تحقیق و تصحیح و تعلیق فوزى نجار، چاپ دوم، تهران: المکتبة الزهراء.
9. فارابی، ابونصر (1938). رسالة فی العقل، تصحیح از موریس بویچ، بیروت: انتشارات دانشگاه سنت جوزف.
10. فارابی، ابونصر (1966). رسالة فی العلم الإلهی، حققه و قدم له عبدالرحمن بدوی، القاهره: دارالنهضة العربیه.
11. فارابی، ابونصر (1995). آراء اهل المدینة الفاضله و مضاداتها، مقدمه و شرح و تعلیق از على بوملحم‏‏، بیروت: مکتبة الهلال.
12. فارابی، ابونصر (1996). السیاسة المدنیه، تحقیق و شرح از على بوملحم‏‏، بیروت: مکتبة الهلال‏‏.
13. فارابی، ابونصر (2006). رسالة فی السیاسه، تقدیم و ضبط و تعلیق علی محمد إسبر، دمشق: التکوین للتألیف و الترجمه و النشر.
14. فارابی، ابونصر (2008). التجرید علی رسالة الدعاوی القلبیه، در رسائل فارابی، تحقیق موفق فوزی الجبر، الطبعة الثانیه، دمشق: الینابیع.
15. کاپلستون، فردریک (1362). تاریخ فلسفه (جلد اول: یونان و روم)، ترجمه سیدجلال‌الدین مجتبوی، تهران: انتشارات سروش و انتشارات علمی فرهنگی.
16. گریفین، دیوید ری (1381). خدا و دین در جهان پسامدرن، ترجمه حمیدرضا آیت‌اللهی، تهران: مرکز مطالعات و انتشارات آفتاب توسعه.
17. نتون، ایان ریچارد (1389). فارابی و مکتب او، ترجمه غلام‌رضا جمشیدی‌ها و کوشا وطن‌خواه، تهران: انتشارات نور علم.
1