ذهن

ذهن

نگرشی شناختی به تقابل‌های استعاری صدق و کذب در احادیث معصومان (علیهم‌السّلام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار زبانشناسی گروه زیان‌های خارجی دانشگاه شهید باهنر کرمان
2 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
3 پژوهشگر پسادکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهرا(س)،
چکیده
پژوهش حاضر می کوشد تا چگونگی کاربرد استعاری زبان در توصیف صدق و کذب به‌عنوان دو خصیصۀ اخلاقی در احادیث معصومان (علیهم‌السّلام) را مورد بررسی قرار دهد. هدف اصلی پاسخ به این پرسش است که شیوۀ کاربرد استعاره به‌عنوان یک ابزار تسهیل فهم، در احادیث چگونه بوده و در مفهوم‌سازی حوزه‌های مقصد چه حوزه‌های مبدأیی به‌کار گرفته شده ‌است. به این منظور، با استناد به کتب معتبر روایی مانند نهج البلاغه، بحار الانوار، الکافی، غررالحکم و براساس نظریۀ شناختی لیکاف و جانسون، استعاره‌های مفهومی به‌کاررفته استخراج و مورد واکاوی قرار گرفت. نتایج حاصل نشان می‌دهد که تعداد احادیث حوزۀ کذب و نهی از آن، به‌طرز قابل‌توجّهی بیشتر از حوزۀ مقابل آن یعنی مفهوم صدق است. در میان احادیثِ حاوی دو حوزۀ مفهومی مقصد، بیشترین فراوانی متعلّق به ‌نگاشت‌های فراوانی/ کمبود، نجات/ هلاکت، بالا/ پایین، نزدیک/ دور، نور/ تاریکی و نیز نیروی جذب یا کشش، و همچنین حوزه مبدأ انسان(صفات و اعضاء) بود. نتایج داده‌ها بیانگر وجود انواع مفهوم‌سازی‌های استعاری در جهت درک بهتر مفاهیم اخلاقی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.     قرآن کریم (1385). ترجمۀ مهدی الهی قمشه‌ای، چ 4. قم: انتشارات امّ‌ابیها.
2.     نهج البلاغه (1379). شریف‌رضی، محمدبن‌حسین، ترجمه محمد دشتی، چ 1، قم: انتشارات آل‌علیj.
3.     ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1410 ق). لسان‌العرب، چ 3، بیروت: دار صادر.
4.     بحرانی، سید هاشم (1374). البرهان فی تفسیرالقرآن، چ 4، قم: مؤسّسۀ بعثة.
5.     پاینده، ابوالقاسم (1377). نهج‌الفصاحه، چ 3، سازمان انتشارات جاویدان.
6.     تمیمی‌آمدی، عبد‌الواحد (1410 ق). غرر‌الحکم و درر‌الکلم، ترجمۀ محمد‌علی انصاری. چ 7، قم: مؤسّسۀ انتشاراتی امام عصرf.
7.     جعفریان، مجید و علی‌اکبر تیموری‌فریدنی (1398). «مفهوم‌شناسی دروغ از نگاه اندیشمندان مسلمان و غربی» (گفتگو با دکتر علی‌اکبر تیموری‌فریدنی). فصلنامۀ علمی‌ـ‌‌ترویجی در حوزۀ اخلاق، س 9، ش 34، پیاپی 56، صص 107-123.
8.     حجازی، بهجت‌السادات (139۵). «استعارۀ مفهومی آیۀ نور در قرآن»، فصلنامۀ فنون ادبی، س ۸، ش ۱۳، پیاپی ۱۶، ص 85-102.
9.     دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامۀ دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.
10.  دیاری، سمانه؛ سیدی، سیدحسین (1399). «بررسی روابط معنایی واژۀ صدق در نهج‌البلاغه»، فصلنامۀ پژوهشنامۀ نهج‌البلاغه، س 8، ش30، صص 19-36.
11.  رجایی، سیدمحمدکاظم؛ کاظمی، مصطفی (1390). «شاخص ترکیبی صداقت در بازار اسلامی»، معرفت اقتصاد اسلامی، س 3، ش 1، پیاپی پنجم، صص 115-144.
12.  رضانژاد، غلام‌حسین (۱۳۶۷). اصول علم بلاغت، تهران: دانشگاه الزهرا.
13.  راغب‌اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412 ق). المفردات فی غریب‌القرآن، بیروت/ دمشق: دارالعلم/ الدّار الشّامیه.
14.  سیلانیان‌طوسی، علی (1379). «دروغ (عوامل مؤثّر بر دروغگویی)»، مجلۀ تخصصی زبان و ادبیات دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی مشهد، س 33، ش 1-2، صص 179-202.
15.  طریحی، فخرالدین (1406 ق). مجمع‌البحرین، تحقیق سید احمد خرسان، بیروت/ دمشق: دارالعلم/ الدار الضواء.
16.  قرشى، على‏اکبر (1371). قاموس قرآن، چ 6‏، تهران: الکتب الاسلامیه.
17.  کلانتری، ابراهیم؛ بهروز‌مقدم، حمیده (1398). «تحلیل اخلاقی اصل صداقت در قرآن و روایات و انطباق آن با چگونگی معاشرت در فضای مجازی»، نشریۀ علمی پژوهش‌نامۀ اخلاق، س 12، ش 46، صص 35-44.
18.  کلینی، محمّد‌بن‌یعقوب (1407 ق). اصول کافی، ترجمه و شرح فارسی آیت‌الله شیخ محمد‌باقر کمره‌ای. چ 10، تهران: اسوه.
19.  مجلسی، محمدباقر (1403 ق). بحارالأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمّة الأطهار. بیروت: مؤسّسةالوفاء.
20.  محدثی‌گیلوایی، حسن و فلسفی، دریا (1394). «تحلیلی جامعه‌شناختی از آمادگی برای دروغگویی»، ویژه‌نامۀ پژوهش‌نامۀ زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س 6، ش 1، ص 133-155.
21.  محمدی ری‌شهری، محمد (1387). منتخب میزان‌الحکمة، ترجمۀ حمید‌رضا شیخی، چ 7، قم: سازمان چاپ‌ و نشر دار‌الحدیث.
22.  مصطفوی، حسن (1430 ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 6، بیروت: دارالکتب العلمیه.
23.  معارف، مجید (1393)، «درآمدی بر مفهوم صدق، مراتب و آثار آن از منظر نهج‌البلاغه»، بصیرت و تربیت اسلامی، س 11، ش 31، صص 1-18.
24.  موسوی، سید محمود؛ احمدی، رسول (139۲). «ایمان موهبتی از منظر آیات و روایات»، تحقیقات کلامی، س 1، ش 3، صص ۷-۲۲.