ذهن

ذهن

ملاک آگاهی از دیدگاه صدرا؛ تجرد یا وجود؟

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته حکمت متعالیه، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 استادیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
در آثار صدرالمتألّهین، مسئلۀ آگاهی اشیاء روندی تدریجی و تحول‌پذیر را طی می‌کند. وی در مراحل ابتدایی تفکر خود، اشیای بی‌جان را فاقد هرگونه آگاهی می‌دانست؛ اما به‌مرور از این موضع فاصله گرفت و برای آنها نوعی ادراک ضعیف و حداقلی قائل شد. این دیدگاه میانی نیز در نهایت جای خود را به تبیینی فراگیرتر داد که ریشه در اصول بنیادین حکمت متعالیه، به‌ویژه نظریۀ اصالت وجود و گسترش معنای آن دارد. بر این اساس شعور و ادراک نه اموری عارضی یا بیرون از وجود، بلکه از شئون ذاتی آن تلقی می‌شوند و به تمام مراتب هستی سرایت می‌کنند.

در افق نهایی اندیشۀ صدرا، با تکیه بر وحدت و تشکیک وجود، آگاهی به‌منزلۀ حقیقتی مشکّک فهم می‌شود که متناسب با شدت و ضعف مراتب وجودی تحقق می‌یابد. ازاین‌رو، هر موجودی به میزانی که از وجود بهره‌مند است، از مرتبه‌ای از آگاهی نیز برخوردار خواهد بود، هرچند در مراتب نازل این آگاهی به شکلی ضعیف و نارس ظهور کند. دیدگاه نهایی صدرالمتألّهین دربارۀ آگاهی همگانی هستی، هم از حیث انسجام درونی با اصول حکمت متعالیه موجه‌تر است و هم با آموزه‌های دینی سازگاری بیشتری دارد. افزون بر این، استدلال‌های مخالفان آگاهی اشیاء از استحکام کافی برخوردار نیست.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
1. باربور، ایان (1397). دین و علم، مترجم پیروز فطورچی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
2. زارع، الهه؛ مسعودی، جهانگیر (1393). «گزینش نظریۀ ارجح در میان نظریات ملاصدرا پیرامون علم به مادیات و در مادیات»، مجلۀ فلسفه و کلام، شماره 92.
3. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ج 1، 3، 6 و 8، قم: مکتبة المصطفوی.
4. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
5. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1363). مفاتیح‌الغیب، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
6. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1361). إیقاظ‌النائمین، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
7. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (بی‌تا). رسالة فی القضاء و القدر (الرسائل)، قم: مکتبة المصطفوی.
8. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1366). تفسیر القرآن الکریم، ج ۶، قم: بیدار.
9. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1382). شرح و تعلیقه صدرالمتألهین بر الهیات شفا (ملاصدرا)، ج ۱، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
10. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1375). مجموع رسائل فلسفى صدر المتألهین، مصحح حامد ناجی اصفهانی، تهران: حکمت.
11. طباطبایی، محمدحسین (1416 ق). نهایة‌الحکمة، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
12. فاضلی، علیرضا (1386). «علم موجودات مادی و علم به موجودات مادی از نظر ملاصدرا»، مجلۀ اندیشۀ دینی، شماره 23.
13. نصیرالدین طوسی (1413 ق). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، شارح محمدبن‌محمد علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف، مصحح حسن حسن‌زاده آملی، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.