ذهن

ذهن

مرجعیت علمی قرآن در اعتبارشناسی گزاره‌های اعتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیئت علمی و استاد تمام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 طلبه مدرسه معصومیه خواهران قم
چکیده
تحولات معرفت‌شناختی معاصر، معیارهای سنجش اعتبار معرفت دینی را با چالش‌های جدی مواجه ساخته و ضرورت بازاندیشی در مبانی صدق، ارزش و حجّیت گزاره‌های اعتقادی را برجسته کرده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که در چنین فضایی، قرآن کریم چگونه می‌تواند ملاک جامع و موجهی برای اعتبارسنجی گزاره‌های اعتقادی فراهم آورد. این مقاله با رویکردی توصیفی تحلیلی، نشان می‌دهد حل این مسئله در گرو تبیین منسجم سه مؤلفه بنیادین است: واقع‌نمایی گزاره‌های اعتقادی، ارزش معرفتی باورهای دینی و منطق توجیه معرفت اعتقادی. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که قرآن کریم، افزون بر تأکید بر واقع‌گرایی معرفتی و امکان شناخت نفس‌الامر، مراتب معرفت را نظام‌مند ارزش‌گذاری کرده و با هدایت عقل برهانی، ساختاری مبناگرایانه برای توجیه معرفت دینی ارائه می‌دهد. بر این اساس، قرآن می‌تواند چارچوبی عقلانی و منسجم برای دفاع از اعتبار معرفت اعتقادی فراهم آورد و بدیلی موجه در برابر جزم‌اندیشی و نسبی‌گرایی معرفتی عرضه کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
1.    ابوزید، نصر حامد (1994 م). نقد الخطاب الدینی، چ 2، قاهره: سینا للنشر.
2.    استرآبادی، محمدامین (1426 ق). الفوائد المدنیّة، چ 2، قم: مؤسسة‌ النشر الإسلامی.
3.    اسدی‌نسب، محمدعلی (1401). مبانی قرآن‌شناختی علم‌دینی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
4.    ایجى، میرسیدشریف (1325 ق). شرح‌المواقف، ج 1، قم: الشریف الرضی‏.
5.    جمعی از محققان (1393). رئالیسم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
6.    حسین‏زاده، محمد (1390 الف). پژوهشى تطبیقى در معرفت‌شناسى معاصر، چ 3، قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینىw.
7.    حسین‏زاده، محمد (1390 ب). معرفت بشرى؛ زیرساخت‏ها، چ 2، قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینىw.
8.    حسین‏زاده، محمد (1393). مؤلفه‏ها و ساختارهاى معرفت بشرى؛ تصدیقات یا قضایا، قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینىw.
9.     حلی، حسن‌بن‌یوسف (1382). کشف‌المراد فی شرح تجریدالاعتقاد قسم‌الالهیات‏، چ 2، قم: مؤسسه امام صادقj.
10.  خسروپناه، عبدالحسین؛ حسن، پناهی‌آزاد (1401). نظام معرفت‌شناسی صدرایی، چ 2، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
11.   دادجو، ابراهیم (1402). واقع‌گرایی در علوم انسانی اسلامی، چ 2، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
12.  دهباشی، مهدی (1373). «تشکیک در نظریه مطابقت در صدق و کذب قضایا از دیدگاه فلاسفه اسلامی»، فصلنامه معرفت، ش 8.
13.  دوستان، مهدی (1402). واقع‌گرایی و نسبی‌گرایی معرفتی در نظریه ملاصدرا، تهران: دانشگاه امام‌صادقj.
14.  رجبى‏، محمود (1383). روش تفسیر قرآن‏، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه‏.
15.  ساجدی، ابوالفضل (1381). «واقع‌نمایی گزاره‌های دینی»، قبسات، ش 25، ص 26.
16.  سبزواری، ملاهادی (1369). شرح‌المنظومه، تصحیح و تعلیق از آیت‌الله حسن‌زاده آملى و تحقیق و تقدیم از مسعود طالبى، ج 2، تهران: نشرناب.
17.  صادقی، رضا (1391). رئالیسم و نهیلیسم نقدی بر مبانی معرفت‌شناختی ضدرئالیسم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
18.  صدرالدین، محمدبن‌ابراهیم (19981 م). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، ج 6، چ 3، بیروت: دار احیاءالتراث‏.
19.  طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی استاد مطهری، ج1-3، قم: افست.
20.  طبرسى، فضل‌بن‌حسن (1372). مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج 6، چ 3، تهران: ناصرخسرو.
21.  طوسى، محمدبن‌الحسن (1407 ق). تجریدالاعتقاد، قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
22.  علی‌تبار، رمضان (1389). «ارزش و اعتبار معرفت دینی از منظر جریان‌های فکری»، معرفت کلامی، س 1، ش 3، ص 35.
23.  علی‌تبار، رمضان (1402). مبانی معرفت‌شناسی علوم انسانی از منظر قرآن کریم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
24.  علی‌تبار، رمضان (1392). معرفت دینی حقیقت، ماهیت و ارزش، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
25.  علی‌تبار، رمضان (1400). منطق فهم دین، تهران: سمت.
26.  فیومى، احمدبن‌محمد (1414 ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، چ 2، قم: مؤسسه دارالهجرة.
27.  مصطفوى، حسن (1430 ق). التحقیق فى کلمات‌القرآن الکریم، ج 14، چ 3، بیروت: دارالکتب العلمیة.
28.  مکارم شیرازى، ناصر (1371). تفسیر نمونه، ج 24، چ 10، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
29.             هادوی تهرانی، مهدی (1377). مبانی کلامی اجتهاد در برداشت از قرآن کریم، قم: بیت‌الحکمه.
30.             یزدی، عبدالله‌بن‌شهاب‌الدین الحسین (بی‌تا). الحاشیه على تهذیب‌المنطق للتفتازانی، قم: جامعه مدرسین.