ذهن

ذهن

ازخودبیگانگی معرفتی در یادگیری الگوریتم‌محور: نقدی صدرایی بر الغای فاعلیت شناسا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه ، ایران.
چکیده
برون‌سپاری فزاینده‌ی فرآیندهای شناختی به سیستم‌های الگوریتم‌محور، این پرسش بنیادین را مطرح می‌سازد که این فرآیند چگونه و از طریق چه سازوکارهایی به «ازخودبیگانگی معرفتی» و تضعیف یا الغای تدریجی «فاعلیت شناسا» می‌انجامد. این بحران شناختی و هستی‌شناختی، ضرورتاً نیازمند واکاوی فلسفی عمیق است؛ از این رو، مبانی انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی حکمت متعالیه، به‌ویژه اصولی چون حرکت جوهری، علم حضوری و اتحاد عاقل و معقول، به‌عنوان چارچوبی هستی‌شناختی برای نقد ساختاری این پدیده برگزیده شده است. با روشی تحلیلی–انتقادی، ابتدا سازوکارهای الگوریتمیِ بیگانه‌ساز، نظیر «تقلیل وجودِ سیالِ معرفت به ماهیتِ داده‌های گسسته» و «خارج‌سازی فاعل از فرآیند شناخت»، شناسایی می‌شوند؛ سپس با تکیه بر مبانی صدرایی، نشان داده می‌شود که این سازوکارها چگونه با مداخله در نسبت وجودی نفس با فعل ادراک و تضعیف صیرورت وجودی آن، مانع تحقق اتحاد عاقل و معقول شده و به انفصال شناسا از حیث «فعلیت‌یافتنِ وجودی» معرفت می‌انجامند. یافته‌ها حاکی از آن است که ازخودبیگانگی‌معرفتی، صرفاً یک اختلال کارکردی یا آموزشی نیست، بلکه بحرانی وجودشناختی است که با الغای فاعلیت، مسیر استکمال و حرکت اشتدادی نفس را مسدود می‌سازد. در نهایت، این نقد صدرایی نه‌تنها ماهیت بنیادین بحران را آشکار می‌کند، بلکه افقی برای طراحی فناوری‌های‌شناختی حافظِ فاعلیت و کرامت وجودی انسان می‌گشاید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.    ابراهیمی دینانی، غلامحسین (۱۳۸۵). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، ۳ ج، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
2.    پورحسن، قاسم؛ فضلی، مهدی (۱۳۹۸). «فاعلیت نفس در فرایند ادراک از منظر ابن‌سینا و ملاصدرا»، پژوهش‌های فلسفی، ۱۳(۲۸)، ۴۵- ۶۶.
3.    جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه، قم: مرکز نشر اسراء.
4.    جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸). معرفت شناسی دینی، قم: مرکز نشر اسراء.
5.    مقدس، محمدمهدی (۱۳۹۹). «تحلیل و بررسی امکان هوش مصنوعی هیدگری در آرای هیوبرت دریفوس»، پژوهشنامه فلسفه و کلام، ۵۲(۱)، ۱۶۱- ۱۸۳.
6.    حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۷۸). اتحاد عاقل به معقول، تهران: انتشارات حکمت.
7.    حسینی خامنه‌ای، سیدعلی (۱۳۹۷). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران: انتشارات صهبا.
8.    شریعتی، فهیمه؛ اکبرزاده توتونچی، محمدرضا (۱۴۰۱). «مقایسه ماهوی هوش انسانی با هوش مصنوعی از منظر فلسفه اسلامی با تأکید بر حکمت متعالیه ملاصدرا، راهگشایی در فهم جایگاه عقول برتر، حکمت معاصر، ۱۳(۳۵)، ۱۱۷-89.
9.    شجاری، مرتضی (۱۳۹۵). فلسفه تکنولوژی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
10. صدرالدین الشیرازی (ملاصدرا)، محمد‌بن‌ابراهیم (۱۳۸۰). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة (با تعلیقات ملاهادی سبزواری، تحقیق سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
11.  صدرالدین الشیرازی (ملاصدرا)، محمدبن‌ابراهیم (۱۹۸۱م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، 9 مجلدات، الطبعة الثالثة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
12. طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۶۲). اصول فلسفه و روش رئالیسم، با پاورقی مرتضی مطهری، ۵ ج، تهران: انتشارات صدرا.
13. طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۹۰). نهایةالحکمة، با تعلیقات محمدتقی مصباح یزدی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
14. عبودیت، عبدالرسول (۱۳۹۰). درآمدی به نظام حکمت صدرایی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
15. طباطبایی، سیده‌معصومه؛ رجبی، آرش (۲۰۲۴).« بررسی تطبیقی ظرفیت‌های هوش مصنوعی در بازسازی هویت و آگاهی انسانی از منظر حکمت متعالیه صدرالمتالهین و فلسفه ذهن جان سرل»، Journal of Theosophia Islamica، ۱ (۱)، ۱۱۴-95.
16. مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۳). آموزش فلسفه، ۲ ج، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
17. مطهری، مرتضی (۱۳۸۵). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی (انسان در قرآن)، تهران: انتشارات صدرا.
18. مطهری، مرتضی (۱۳۸۹). مجموعه آثار (حرکت و زمان در فلسفه اسلامی)، ج 13، تهران: انتشارات صدرا.
19. مطلبی کربکندی، حسین؛ مینایی، بهروز؛ دیرباز، عسگر (۱۳۹۳). «بررسی فلسفی امکان تحقق هوش مصنوعی قوی با توجه به دیدگاه‌های مختلف در مسئله ذهن و بدن»، فصلنامه علمی‌ـ‌پژوهشی فلسفه دین، ۱۱(۱)، ۱۷۳- ۱۹۶.
20. Carr, N. (2011). The shallows: What the internet is doing to our brains, W. W. Norton & Company.
21. Dotson, K. (2011). “Tracking epistemic violence, tracking practices of silencing”, Hypatia, 26(2), 236–257.
22. Dreyfus, H. L. (1992). What computers still can't do: A critique of artificial reason, MIT Press.
23. Fricker, M. (2007). Epistemic injustice: Power and the ethics of knowing, Oxford University Press.
24. Habermas, J. (1984). The theory of communicative action (Vol. 1), Beacon Press.
25. Heidegger, M. (1977). The question concerning technology and other essays (W. Lovitt, Trans.), Harper & Row.
26. Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow, Farrar, Straus and Giroux.
27. Kaminski, M. E. (2018). “The right to explanation, explained”, Berkeley Technology Law Journal, 34(1), 189- 218.
28. Kusch, M. (2019). “Epistemic agency: The role of self- trust”, Synthese, 196(12), 4955–4975.
29. Marx, K. (1959). “Economic and philosophic manuscripts of 1844 (M. Milligan, Trans.)”, Progress Publishers.
30. Mitchell, M. (2019). Artificial intelligence: A guide for thinking humans, Farrar, Straus and Giroux.
31. O'Neil, C. (2016). Weapons of math destruction: How big data increases inequality and threatens democracy, Crown.
32. Pasquale, F. (2015). The black box society: The secret algorithms that control money and information, Harvard University Press.
33. Pritchard, D. (2010). “Epistemic Dependence”, Philosophical Perspectives, 24(1), 305- 332.
34. Searle, J. R. (1980). “Minds, brains, and programs”, Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417–457.
35. Searle, J. R. (1983). Intentionality: An essay in the philosophy of mind, Cambridge University Press.
36. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power, PublicAffairs.