ذهن

ذهن

بررسی هستی‌شناسی واژه بیت در قرآن بر مبنای نظریه استعاره مفهومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار مهندسی صنایع، دانشگاه پیام نور تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری رشته مهندسی صنایع دانشگاه یزد، یزد، ایران.
چکیده
مقاله حاضر به بررسی استعاره‌های هستی‌شناختی واژه «بیت» در قرآن بر اساس نظریه استعاره مفهومی می‌پردازد. این پژوهش توصیفی- تحلیلی درصدد است کارایی این نظریه را بر اساس داده‌های قرآنی بسنجد؛ اینکه آیا استعاره به عنوان فرایندی شناختی برای بیان معانی انتزاعی و غیرحسی قرآن، حضوری مؤثّر دارد؟ در این مسیر پس از گردآوری داده‌ها با استفاده از نرم‌ا‌فزار قرآنی و وب‌سایت دانشنامه اسلامی و با استفاده از تفاسیر تسنیم، المیزان، نور و نمونه و با توجه به دیدگاه معاصر استعاره (لیکاف و جانسون، ١٩٨٠) و اصول استعاره شناختی جاکل (٢٠٠٢) تحلیل داده‌ها صورت گرفت. در شواهد به دست آمده، واژه بیت و متعلقات آن (درب، سقف، ستون، سریر، راه و ...) و واژه‌های نزدیک آن (مسکن، منزل، مستقر، مقام و ...)بیانگر مفهوم جایگاه (فیزیکی و معنوی) مورد انس می‌باشد؛ در این قالب مفاهیمی همچون داخل شدن، خارج شدن، حرکت کردن، مهاجرت کردن، توجه و رو کردن، تقرب و نزدیک شدن و ... واژه‌هایی همچون نشانه، آیه، وسیله در آیات قرآن کریم، بهتر درک می‌شود. بنابراین کمک به درک کامل‌تر کلام وحی و دریافت هدایت قرآنی از کاربردهای عملی این پژوهش می‌باشد. یافته‌های این پژوهش، افق جدیدی در اختیار مخاطب قرار می‌دهد تا به درک بهتری از آیات دست یابد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم (1376). ترجمه محمد مهدی فولادوند، قم: دارالقرآن الکریم.
1. ابن‌فارس، احمدبن‌فارس‌بن‌زکریا (1404ق). معجم مقائیس‌اللغة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
2. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414 ق). لسان‌العرب، چ 3، بیروت: دار صادر.
3. احمد، حیدری؛ محترم، فاتحی (1400). «واکاوی معنای برخی واژگان مرتبط با معماری و شهرسازی در قرآن کریم»، مطالعات هنر و رسانه، سال 3، شماره 6.
4. امینی، حیدرعلی؛ کامیابیگل، عطیه و نوروزی، علی (1394). «بررسی استعاره مفهومی هستیشناختی در سوره واقعه»، دومین همایش ملی قرآن کریم و زبان و ادب عربی، دانشگاه کردستان.
5. جوادی آملی عبدالله (۱۳۸۸ ب). ادب فنای مقربان، ج 6، قم: اسراء، چاپ اول.
6. جوادی آملی، عبدالله (1379). تسنیم، ج 9 و 60، قم: مرکز نشر اسراء.
7. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸ ت). تسنیم، ج 1، چ 8، قم: اسراء.
8. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸ ث). تسنیم، ج 12 و 16، چ 2، قم: اسراء.
9. حجازی، بهجت‌السادات (1395). «استعاره مفهومی آیه نور در قرآن»، فنون ادبی، دوره ٨، شماره ٣ (١٦).
10. حسینی، سیده‌مطهره؛ قائمینیا، علیرضا (1396). «استعاره مفهومی رحمت الهی در قرآن کریم»، ذهن، دوره ١٨، شماره 69.
11. دانشنامه اسلامی، https://wiki.ahlolbait.com
12. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412 ق). مفردات الفاض‌القرآن، بیروت و دمشق: دار القلم و الدار الشامیه.
13. زبیدی، محمدبن‌مکرم (1414ق). تاج‌العروس من جواهرالقاموس، چ 1، مصحح علی شیری، بیروت: دارالفکر.
14. سایت تنزیل، https://tanzil.ir
15. صاحب، اسماعیلبن‌عباد (1414 ق). المحیط فی‌ اللغة، به کوشش محمدحسن آل‌یاسین، چ 1، بیروت: عالم الکتب.
16. صباحی گراغانی، حمید؛ حدیریان شهری، احمدرضا؛ محمدحسینزاده، عبدالرضا (1395). «بررسی استعاره مفهومی در سوره بقره (رویکرد زبان‌شناسی شناختی)، نشریه ادب و زبان، دوره ١٩، شماره ٣٩.
17. طائی، نَجاح (ق1439). تفسیر أهل‌البیت علیهم‌السلام، ج 25، انتشارات دارالهدی لإحیاء التراث.
18. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1399). تفسیر المیزان، مترجم حجت‌الاسلام س. م. ب. موسوی همدانی، دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
19. طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد (1375). مجمع‌البحرین، چ 3، تهران: مرتضوی.
20. علیمحمدی، محمد؛ محمدعلی‌نژاد، روح‌الله؛ دهقانی، فرزاد (1402). «بازکاوی استعاره‌های مفهومی «لباس» در قرآن و نهج‌البلاغه بر مبنای مدل لیکاف و جانسون»، ذهن، شماره 93.
21. قائمینیا، علیرضا (1388). «نقش استعارههای مفهومی در معرفت دینی»، فصلنامه قبسات، سال 14، شماره 54.
22. قائمینیا، علیرضا (1390). معناشناسی شناختی قرآن، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
23. قائمینیا، علیرضا (1399). استعارههای مفهومی و فضاهای قرآنی، ج ٣، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
24. قرائتی، محسن (1397). تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
25. قرشی، علی‌اکبر (1371 ش). قاموس قرآن، چ 6، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
26. کرد زعفرانلو، کامبوزیا؛ حاجیان، عالیه؛ حاجیان، خدیجه (1389). «استعارههای جهتی قرآن با رویکرد شناختی»، نقد ادبی؛ دوره ٣، شماره ٩.
27. مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی (1387). بحارالأنوار، ج 23، انتشارات دارالکتب الإسلامیه.
28. محمدی مزرعه‌شاهی، مجتبی؛ برزنونی، آمنه (1396). «ارتباط شبکه معنایی واژه بیت با شبکه‌ معنایی انبیای الهی در قرآن»، عیون، سال 3، شماره 6 و 7.
      29. مکارم شیرازی، ناصر (1396). تفسیر نمونه: تفسیر و بررسی تازه‌ای درباره قرآن مجید با در نظر گرفتن نیازها، خواست‌ها، پرسش‌ها، مکتب‌ها و مسائل روز، دارالکتب الاسلامیه.
30. هوشنگی، حسین؛ سیفی پرگو، محمود (1388). «استعارههای مفهومی در قرآن از منظر زبانشناسی شناختی»، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، سال ١، شماره ٣.
31. یگانه، فاطمه؛ افراشی، آزیتا (1395). «استعارههای جهتی در قرآن با رویکرد شناختی»، جستارهای زبانی؛ دوره ٧، شماره ٥ (٣٣).
32. Eweida, Sara (2006). The Realization of Time Metaphors and the Cultural Implications: An Analysis of the Quran and English Quranic Translations, Special Project PK, Stockholm University: Department of English.
33. Lakoff, George & Johnson, Mark (1980). Metaphors We Live by, Chicago: Chicago University Press.