ذهن

ذهن

فضای سایبر و نسبت آن با معرفت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران
2 پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
چکیده
امروزه با ظهور، گشودگی و بسط روزافزون فضای سایبر، به‌منزله زیست ‌جهان و عرصه دومِ زندگی انسان معاصر و منبع اصلی آگاهی و دانایی او، بررسی ابعاد و وجوه مختلف این عرصه، به‌ویژه نسبت آن با معرفت، در پرتو رهیافت یا رویکردی فلسفی، ضروری و اجتناب‌ناپذیر می‌نماید. در این راستا پژوهش حاضر، ضمن اشاره به چیستی، هستی و مؤلفه‌های فضای سایبر، با روش تحلیلی‌ـ‌عقلی، درصدد ارائه تصویری از نسبت این فضا با مقوله معرفت است. پژوهش حاضر سعی در اثبات این نکات دارد: 1. در وضعیت کنونی علم و فناوری و نیز براساس مبانی فلسفی واقع‌گرا، طرح فضای سایبر به‌مثابه فاعل‌ شناسا (ذهن‌مند)، منتفی است؛ 2. فضای سایبر و اینترنت، متعلَّق شناخت و معلومِ حصولیِ بشر امروزی بوده و منبع کسب دانش و آگاهی و به‌منزله ابزاری در خدمت توان‌افزاییِ قوای ادارکی انسان به شمار می‌رود؛ 3. فضای سایبر و محتوای آن، به‌عنوان قسمی شناخت یا معرفت قابل طرح و تبیین نمی‌باشد؛ چه این‌که این فضا ذهن‌مند نیست که شناخت یا معرفتی در خود و از ناحیه خود داشته باشد و 4. فضای سایبر ـ خواه عاملی غیرمعرفتی و خواه عاملی معرفتی لحاظ شود ـ بر معرفت پسینِ (ماتأخر) آدمی تأثیراتِ هم سازنده و هم مخرّب فراوانی می‌گذارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌سینا، حسین‌بن‌‌عبدالله (1404 الف). التعلیقات، به تحقیق عبدالرحمن بدوی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
2. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1379). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، به تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، انتشارات دانشگاه تهران.
3. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1381). الإشارات و التنبیهات، تحقیق مجتبی زارعی، قم: بوستان کتاب قم.
4. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1404 ب). الشفاء‌ـ‌الطبیعیات، ج 2 (النفس)، تحقیق سعید زاید، قم: مکتبه آیة‌الله مرعشی.
5. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1405). الشفاء‌ـ‌البرهان، تصدیر و مراجعه ابراهیم مدکور‌، تحقیق ابوالعلاء عفیفی، قم: منشورات مکتبه آیةالله المرعشی.
6. ارسطو، (1392). متافیزیک، ترجمه شرف‌الدین خراسانی، تهران: حکمت.
7. اکبرزاده، میثم (1390). «تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر فرایند کسب معرفت»، در پژوهش‌های فلسفی کلامی (فصلنامه)، سال دوازدهم، شماره 6 (صص 59-67).
8. آئودی، رابرت (1401). معرفت‌شناسی، ترجمه علی‌اکبر احمدی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
9. برتون، فیلیپ (1382). آیین اینترنت، تهدیدی برای پیوند اجتماعی؟، ترجمه علی‌اصغر سرحدی، ن. جمشیدی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
10. خندان، سیدمحمد (1388 الف). سیری فلسفی در سپهر اطلاعات: جستارهایی پیرامون اطلاعات، اطلاع‌رسانی و تکنولوژی اطلاعات، تهران: چاپار.
11. خندان، سیدمحمد (1388 ب). فلسفه اطلاعات، تهران: چاپار.
12. دریفوس، هیوبرت ‌اِل (1383). درباره اینترنت، ترجمه علی فارسی‌نژاد، تهران: ساقی.
13. رشاد، علی‌اکبر (1394). «تعریف فلسفه مضاف»، در ذهن (فصلنامه علمی پژوهشی معرفت‌شناسی و حوزه‌های مرتبط)، پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی، سال شانزدهم، شماره 63 (صص 5-34).
14. سهروردی (شیخ اشراق)، شهاب‌الدین یحیی (1375). حکمة‌الاشراق: مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج 2، تصحیح و مقدمه هنرى کربن، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
15. صدرالمتألهین (1368). الحکمة المتعالیه فی الأسفار الأربعة العقلیه، ج 6 و 8، قم: مکتبة المصطفوی.
16. طوسی، نصیرالدین (1361). اساس‌الإقتباس، تصحیح مدرس رضوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
17. طوسی، نصیرالدین (1408). تجریدالمنطق، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
18. عاملی، سیدسعیدرضا (1396). فلسفه فضای مجازی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
19. عباس‌زاده، مهدی (1402 الف). «نسبت علوم‌شناختی و فلسفه اسلامی»، در فلسفه معاصر (دوفصلنامه علمی)، سال اول، شماره 1 (صص 246-276).
20. عباس‌زاده، مهدی و شکری، زینب (1400). «تأثیر ارزش بر علم از منظر صدرا»، در صدرا و جهان معاصر، تألیف، مقدمه و تدوین محمد اکوان، تهران: مجمع فلاسفه ایرانی، حلقه انتقادی و انتشارات فرزانگی (صص 114-81).
21. عباس‌زاده، مهدی، (1402 ب). نظام معرفت‌شناسی فارابی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
22. فارابی، ابونصر (1405 الف). الجمع بین رایی‌الحکیمین، تهران: مکتبه الزهراء.
23. فارابی، ابونصر (1408).  أنولوطیقا الأول و هو القیاس. المنطقیات للفارابى، تحقیق محمدتقى دانش‌پژوه، قم: مکتبه آیةاالله المرعشى.
24. فارابی، ابونصر (1405 ب). فصوص‌الحکم، تحقیق از شیخ محمدحسن آل‌یاسین‏‏‏، قم: بیدار.
25. فارابی، ابونصر (2008). «فی التعلیقات»، در رسائل فارابی، تحقیق موفق فوزی الجبر، دمشق: دارالینابیع.
26. فلوریدی، لوچیانو (1397). جان کلام فلسفه اطلاعات، ترجمه هادی ربیعی و ناهید امیری، تهران: نشر علم.
27. قائمی‌نیا، علیرضا (1403). «دوگونه معرفت‌شناسی سایبر» در ذهن (فصلنامه علمی پژوهشی معرفت‌شناسی و حوزه‌های مرتبط)، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، دور بیست و پنجم، شماره 99 (صص 5-48).
28. کِلی، کوین (1400). آینده نزدیک: درک 12 نیروی فناورانه که آینده‌مان را رقم می‌زنند، ترجمه شایان تقی‌نژاد، تهران: نشر آموخته.
29. کیان‌خواه، احسان (1401). تأملی نظری در ماهیت فضای سایبر، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
30. گاردنر، هوارد (1400). تغییر ذهن‌ها: هنر و علم تغییر ذهن خود و دیگران، ترجمه سیدکمال خرازی، تهران: نشر نی.
31. لینچ، مایکل پاتریک (1398). اینترنت ما: اطلاعات زیاد و فهم کم در عصر کلان‌داده، ترجمه حامد قدیری، تهران: نشر اسم.
32. مصباح‌ یزدی، محمدتقی (1366). آموزش فلسفه، ج 1، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
33. مطهری، مرتضی (1401). مقدمه و پاورقی به اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج 1، تهران: حکمت.
34. مک‌لوهان (1377). برای درک رسانه‌ها، ترجمه سعید آذری، تهران: مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‌های صدا و سیما.