ذهن

ذهن

نقش خلاقیت انسانی در روش تحقیق تکاملی با تاکید بر علوم اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشکده مدیریت دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی
2 دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده معماری و شهرسازی، گروه معماری
3 فرهنگستان علوم اسلامی قم
چکیده
خلاقیت انسانی نقشی مهم در ساختن نظریه‌های علمی دارد. اما گاهی روش‌شناسی علمی به نحوی تبیین می‌شود که گویی نظریات علمی با پیروی جبری و مطلق از چند مرحله کاملا مشخص و صرفا منطقی؛ ساخته می‌شوند. روش‌شناسی تکاملی با تعیین جایگاه خلاقیت در فرآیند تحقیق با مرزبندی نسبت به رویکردهای کیفی و کمی از «تناسب خلاق» در برابر دو مفهوم «برساخت» و «کشف» سخن به میان می‌آورد. واژه تناسب هم به ضرورت هماهنگی خلاقیت محقق با ظرفیت‌های جهان واقع اشاره دارد و هم به سازگاری با گزاره‌های ارزشی که وضع مطلوب پدیده‌ها بر اساس آنها استنباط می‌شود. از دیگر سو عقلانیت، امری ساختاری و اجتماعی و خلاقیت امری فردی و ساختارشکن معرفی می‌شود. اما در روش‌شناسی تکاملی تحقیق، برای خلق کیفیت جدید، یک روش سازمانی ارائه می‌شود که با سازماندهی عمومی (اعم از متخصصان و عموم جامعه) فرآیند شکل‌گیری یک تصویر جدید از عالم را تا تحقق آن در جامعه هدایت می‌کند. در این مقاله روش‌شناسی کمی، روش‌شناسی کیفی و روش‌شناسی تکاملی با شیوه استنادی و تحلیل منطقی مقایسه شده و تفاوت‌های آنها از منظر خلاقیت انسانی در محورهای "نسبت معرفت و هستی"، "اعتبارسنجی"، "هدف و فرآیند تحقیق" و "نقش جامعه در شکل گیری نظریه علمی" بیان شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


. ایمان، محمدتقی (1391). فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
2. ایمان، محمدتقی؛ کلاته ساداتی، احد (1392). روش‌شناسی علوم انسانی نزد اندیشمندان مسلمان (ارائه مدلی روش‌شناختی از علم اسلامی)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
3. بیابانکی، سیدمهدی (1398). «امکان خوانش توحیدی از نظریه‌های علمی»، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، شماره 19.
4. بیاتانی، حسین؛ طوسی، علی (1400). «تقسیم کار در بازار رقابت کامل، رابطه‌ای غیرطبیعی برای ساخت فضای جامعه اسلامی»، فصلنامه علمی اقتصاد اسلامی، شماره 84، صص 109-129.
5. پایا، علی (1390). «درباره عقلانیت نقاد»، ماهنامه سوره، شماره 54 و 55، صص 220-223.
6. پیروزمند، علیرضا؛ جهانبخش، عباس؛ شیخ‌العراقین‌زاده، حسن (1402). «چگونگی پیوند معارف وحیانی، عقلانی و تجربی در نظریهپردازی براساس روش تحقیق تکاملی»، فصلنامه علمی‌ـ‌پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی، شماره 30، صص 5-28.
7. دکارت، رنه (1403). گفتار در روش راه بردن عقل ـ ضمیمه کتاب سیر حکمت در اروپاـ،  ترجمه محمدعلی فروغی، تهران: نیلوفر.
8. رضوی، سیدمهدی؛ شیخ‌العراقین‌زاده، حسن (1398). «بررسی خصوصیات متمایزکننده علم اسلامی از علم غربی و تأثیر آن بر ساختار نظریات علمی»، مجموعه مقالات چهارمین کنگره بینالمللی علوم انسانی اسلامی، تهران: انتشارات آفتاب توسعه.
9. زیباکلام، سعید (1389). معرفت‌شناسی اجتماعی، طرح و نقد مکتب ادینبورا، تهران: سمت.
10. جوادی آملی، عبدالله (1380). تفسیر سوره توبه، جلسه 113، منتشرشده در
11. حسینی الهاشمی، سیدمنیرالدین (1365). فلسفه اصول روش تنظیم امور مسلمین (اصالت ربط)، دوره سه جلدی، قم: فرهنگستان علوم اسلامی قم.
12. حسینی الهاشمی، سیدمنیرالدین (1373). فلسفه مبانی اصول نظام ولایت، دوره سه جلدی، قم: فرهنگستان علوم اسلامی قم.
13. حسینی الهاشمی، سیدمنیرالدین (1372). «بررسی جایگاه و وظیفه دانشگاه در نظام ولایت اجتماعی (001186005)»، قم: فرهنگستان علوم اسلامی قم. پرتال پژوهشی داخلی. 
14. حسینی الهاشمی، سیدمنیرالدین (1373). «تحلیل و بررسی موضوعات اجتماعی (001202001)»، قم: فرهنگستان علوم اسلامی قم، پرتال پژوهشی داخلی.
15. حسینی الهاشمی، سیدمنیرالدین (1377). «بررسی خاستگاه فردی اجتماعی و تاریخی پژوهش (001379016)»، قم: فرهنگستان علوم اسلامی قم، پرتال پژوهشی داخلی.
16. حسینی الهاشمی، سیدمنیرالدین (1378). «روش تحقیق در اقتصاد (001402005)»، قم: فرهنگستان علوم اسلامی قم، پرتال پژوهشی داخلی.
17. ساروخانی، محمدباقر (1393). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، جلد اول: اصول و مبانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
18. شومیکر، پاملا جی؛ ویلیام تانکارد، جیمز؛ ال‌لاسورسا، دومینیک (1387). نظریه‌سازی در علوم اجتماعی، ترجمه علی عبداللهی، تهران: جامعه‌شناسان.
19. عابدی شاهرودی، علی (1369). «تحقیق در نظریه اجتهاد»، کیهان اندیشه، شماره 30، صص 3-28.
20. فنائی اشکوری، محمد؛ شابندری، اسماعیل (1401). «بررسی دیدگاه تمایز مقام گردآوری از داوری در تأثیر ارزش‌ها بر علوم انسانی اسلامی با نظر به دیدگاه اجتهادی‌ـ‌تجربی»، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شماره 27، صص11-29.
21. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1387). اصول‌الکافی، قم: دارالحدیث.
22. کلی، دیوید؛ کلی، تام (1394). خودباوری در خلاقیت، ترجمه مهدی کیامهر و مرتضی خضری‌پور قرائی، تهران: آریاناقلم.
23. گنون، رنه (1361). سیطره کمیت و علایم آخرالزمان، ترجمه علی‌محمد کاردان، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
24. محمدپور، احمد؛ صادقی، رسول؛ رضایی، مهدی (1389 الف). «روش‌های تحقیق ترکیبی به‌عنوان سومین جنبش روش‌شناختی مبانی نظری و اصول عملی»، جامعه‌شناسی کاربردی، شماره 38، صص 77-100.
25. محمدپور، احمد (1389ب). ضدروش؛ منطق و طرح در روش‌شناسی کیفی، تهران: جامعه‌شناسان.
26. میجلی، مری (1394). علم و شعر، ترجمه میثم محمدامینی، تهران: فرهنگ نشر نو.
27. میرباقری، سیدمحمد مهدی (1392). فلسفه تاریخ شیعه، قم: فرهنگستان علوم اسلامی قم، پرتال پژوهشی داخلی. https://hamfahmi.ir/entity/navigation/view/sanad/pm148822
28. میرباقری، سیدمحمد مهدی (1403). درس خارج فقه فلسفه اصول، جلسه 132.
29. هانی، کاظم (1403). «نقد و بررسی نظریۀ مطابقت از منظر سهروردی و هیدگر»، دو فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های معرفت‌شناختی، شماره 27، صص 277-298.
30. هایدگر، مارتین (1389). شعر، زبان و اندیشه رهایی، ترجمه عباس منوچهری، تهران: انتشارات مولی.
31. هایدگر، مارتین (1396). درآمد به متافیزیک، ترجمه ان‌شاء‌الله رحمتی، تهران: سوفیا.